Njegovo djelo, oslobođeno lokalnog provincijalizma jednako kao i globalnog konformizma, ostaje paradigmatičan primjer kako se iz specifičnog kulturnog iskustva Bosne progovara o univerzalnim pitanjima ljudskog postojanja

Kada je 19. maja 2023. godine u Grazu preminuo akademik Dževad Karahasan, evropska i bosanskohercegovačka kultura nisu izgubile samo jednog od svojih najznačajnijih savremenih pisaca, već i jednog od posljednjih autentičnih mislilaca granice, dijaloga i sinteze.

Tri godine nakon njegovog odlaska, u kontekstu u kojem se kulturni i geografski prostori ponovo rigidno zatvaraju, Karahasanovo književno i teorijsko naslijeđe prepoznaje se kao trajna, stabilna tačka oslonca. Njegovo djelo, oslobođeno lokalnog provincijalizma jednako kao i globalnog konformizma, ostaje paradigmatičan primjer kako se iz specifičnog kulturnog iskustva Bosne progovara o univerzalnim pitanjima ljudskog postojanja.

Karahasanova biografija i bibliografija svjedoče o rijetkoj vrsti intelektualne dosljednosti. Rođen 25. januara 1953. godine u Duvnu, gdje završava osnovno i srednjoškolsko obrazovanje, rano se usmjerava prema bazičnim humanističkim disciplinama. Godine 1976. diplomira komparativnu književnost i teatrologiju na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu, instituciji na kojoj će kasnije, kao redovni profesor, odgojiti generacije istraživača i pisaca.

Doktorsku disertaciju, posvećenu dramaturškim modelima u Glembajevskom ciklusu Miroslava Krleže, brani 1986. godine na Filozofskom fakultetu Sveučilišta u Zagrebu. Ova rana fokusiranost na dramu, teatar i komparativne studije duboko je obilježila njegov kasniji romansijerski i esejistički prosede, unoseći u njegovu prozu specifičnu dijalošku formu i polifoniju glasova.

Profesionalni angažman Dževada Karahasana bio je neraskidivo vezan za ključne tačke kulturnog života bivše Jugoslavije, a potom i šireg evropskog prostora. Djelovao je kao urednik za kulturu sarajevske revije Odjek, urednik časopisa za književnu i umjetničku kritiku Izraz, te kao dramaturg u Narodnom pozorištu u Zenici, Narodnom pozorištu u Sarajevu i Društvu za muziku i teatar Arbos u Salzburgu. Njegov akademski rad nije bio omeđen samo sarajevskom katedrom; kao gostujući profesor predavao je na univerzitetima u Salzburgu, Innsbrucku, Berlinu, Baselu, Göttingenu i Beču.

Ta stalna fluktuacija između Sarajeva i vodećih evropskih univerzitetskih centara omogućila mu je da razvije specifičnu optiku, sposobnost da tradiciju posmatra iznutra, a da je istovremeno kritički preispituje kroz stroge metodološke aparate zapadnoevropske humanistike.

Centralno mjesto u Karahasanovom opusu zauzima teza o dijalogu kao ontološkoj potrebi, a ne samo kao političkoj proklamaciji. U vremenima kriza, ratova i radikalnih podjela, njegovi eseji sabrani u knjigama O jeziku i strahu, Dnevnik selidbe i Knjiga vrtova ponudili su duboku fenomenološku analizu modernog čovjeka suočenog sa destrukcijom. Karahasan nije bio sklon površnom pacifizmu niti intelektualnom eskapizmu; on je strah i patnju tretirao kao činjenice koje se moraju literarno i filozofski artikulisati da bi se mogle prevladati.

Njegovi romani, poput Istočnog diwana, Šahrijarovog prstena, Sare i Serafine, Noćnog vijeća i trilogije Što pepeo priča, predstavljaju složene narativne strukture u kojima se historijske refleksije, mistične tradicije i savremena egzistencijalna tjeskoba prepliću bez žanrovskih šavova.

Međunarodna recepcija Karahasanovog djela bila je izuzetna, čineći ga jednim od najreprezentativnijih predstavnika savremene bosanskohercegovačke i bošnjačke književnosti u svijetu. Njegove knjige prevedene su na dvadeset jezika, a relevantnost njegove misli potvrđena je najznačajnijim evropskim priznanjima.

Među brojnim nagradama izdvajaju se Nagrada „Veselin Masleša“ (1981), Evropska nagrada za esej „Charles Veillon“ (1994), Nagrada „Bruno Kreisky“ (1995), Knjižna nagrada Sajma knjiga u Leipzigu za evropsko razumijevanje (2004), Nagrada za srednjoevropsku književnost „Vilenica“ (2010), te prestižne Goetheova medalja (2012) i Goetheova nagrada grada Frankfurta (2020), čime je uvršten među najuži krug globalno relevantnih autora. Na domaćem planu, Nagrada „25. novembar“ dodijeljena mu je 2016. godine, uz obrazloženje da se radi o piscu izvanrednih književnih vrijednosti i postignuća, čiji rad svjedoči o bogatoj domaćoj i međunarodnoj recepciji.

Karahasanov društveni i institucionalni angažman bio je podjednako intenzivan. Kao predsjednik Društva pisaca Bosne i Hercegovine, domaći član (od 2008), dopisni (od 2012) i redovni član (od 2018) Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, te kao član Njemačke akademije za jezik i književnost, on je institucionalno povezivao prostore koji su u političkom smislu često funkcionisali kao odvojeni svjetovi. Počasni doktorat Univerziteta u Baselu bio je još jedno u nizu priznanja njegovoj sposobnosti da spaja akademsku riguroznost s vrhunskom umjetničkom kreacijom.

U jednom od svojih posljednjih intervjua Karahasan je, govoreći o bolesti i neminovnosti kraja, istakao Sarajevo kao jedini grad na svijetu u kojem je mogao mirno prihvatiti svoju smrt, naglašavajući da ga odlazak ne plaši. Ta vrsta stoičkog mira i intelektualne zrelosti pred konačnim nestankom ogleda se i u njegovoj prozi, ona nikada nije očajnička, već uvijek traga za smislom u složenim strukturama svijeta, jezika i sjećanja. Tri godine nakon smrti, Karahasanovo djelo više nije samo dio savremene književne prakse, već je postalo bazični element kulturne historije ovih prostora, ostajući imuno na zaborav i dnevnopolitičke redukcije.