Potpisan 1916. godine, Sporazum Sykes-Picot postao je sinonim za zapadnjačku izdaju, pohlepu i imperijalizam na Bliskom istoku

Jedno od najupečatljivijih zapažanja pri poređenju karte Evrope s kartom Bliskog istoka ili Sjeverne Afrike jeste koliko se one razlikuju. Granice većine evropskih nacionalnih država neobično su krivudave, prateći organske, „prirodne“ konture određene geografijom, etnicitetom, jezikom, religijom ili kulturom.

Nasuprot tome, granice bliskoistočnih ili sjevernoafričkih nacija izgledaju potpuno vještački. Ravne linije dominiraju, a paralele, okomice, pa čak i pravi uglovi upadaju u oči čak i površnom posmatraču. Izgleda kao da je neko uzeo olovku i linijar i proizvoljno odredio oblik i položaj svoje baštenske parcele, umjesto da se ozbiljno bavi razgraničenjem kolonijalnih granica koje će neizbježno uticati na živote miliona stanovnika koji su imali nesreću da tamo žive.

Šesnaesti maj 2016. godine označava stogodišnjicu jednog posebno ozloglašenog primjera ove kolonijalne prakse. U jeku Prvog svjetskog rata, 1916. godine, Francusko i Britansko carstvo, pohlepno merkajući svoj ratni plijen u obliku Osmanskog carstva na samrti, potpisali su tajni sporazum Sykes-Picot.

Stav sir Marka Sykesa, loše informisanog britanskog diplomate, govori mnogo o hirovitoj i bezdušnoj prirodi kolonijalne vlasti tog vremena. Kada ga je britanski ministar vanjskih poslova pitao kakav bi sporazum o granicama želio postići s Francuzima, Sykes je izjavio: „Želio bih da povučem liniju od slova ‘e’ u Akri do posljednjeg ‘k’ u Kirkuku.“

Razmislite na trenutak o apsurdnoj proizvoljnosti te izjave. Bilo bi gotovo komično da posljedice nisu bile tako ozbiljne. Ova proizvoljna linija u pijesku, zasnovana na kartografskom slogu na kolonijalnoj mapi, uspostavila je granice između britanske i francuske sfere uticaja. Francuzi su polagali pravo na sve sjeverno od te linije, a Britanci na sve južno od nje. Nakon rata, ova bizarna linija u pijesku postaće granica između Iraka, Sirije i Jordana, te će postaviti temelje za utvrđivanje granica ovih novih, vještačkih država u kasnijim ugovorima, poput onih potpisanih tokom i nakon konferencije u San Remu 1920. godine.

Time su nove, vještačke granice na nekim mjestima bolno podijelile postojeće zajednice, dok su na drugim nemarno ugurale različite grupe, prethodno odvojene vjerskim, etničkim i jezičkim linijama, da žive rame uz rame u čudnim novim političkim unijama. Naravno, kako je tvrdio Benedict Anderson, sve nacije su u nekom smislu zamišljene zajednice, a kako je isticao Ernest Renan, pogrešno shvatanje sopstvene istorije dio je bitka jedne nacije. Međutim, u slučaju Evrope, nacije su često imale izbor i želju da stvore te vještačke političke identitete ili, u najmanju ruku, vrijeme da osporavaju, pregovaraju i na kraju se pomire s tim iskonstruisanim granicama i identitetima tokom mnogih decenija, ako ne i stoljeća.

To nije bio slučaj s Irakom, gdje je bankrotirana poslijeratna Britanija, pokušavajući da vodi imperiju s minimalnim budžetom, vještački skrpila administrativno svrsishodan novi politički entitet od dijelova triju različitih osmanskih provincija: sjevernih sunitskih kurdskih oblasti, centralnih sunitskih arapskih oblasti oko Bagdada i južnih šiitskih arapskih oblasti oko Basre.

Urođena nestabilnost ove političke himere omogućila je Britanskom carstvu da primijeni svoju ozloglašenu strategiju „zavadi pa vladaj“, podstičući vjerske i etničke razlike, dok je istovremeno sukobljavala različite zajednice kako bi ih spriječila da postanu previše moćne.

Ono što sporazum Sykes-Picot čini još prezrenijim jeste činjenica da je dogovoren u tajnosti upravo zato što su Britanci već bili odlučili o sudbini nekih od tih teritorija kada su obećali podršku uspostavljanju arapske države na čitavoj teritoriji zapadno i južno od Iraka. To nije bio znak britanske velikodušnosti, darežljivosti ili podrške Wilsonovim težnjama o samoopredjeljenju naroda, već trezvena realpolitika.

Kralju Husseinu bin Aliju, šerifu od Meke, obećana je buduća arapska država u zamjenu za podizanje ustanka protiv osmanskih Turaka u Arapskoj pobuni, koju je T.E. Lawrence pomogao organizovati. Kao što je poznato mnogim čitaocima filma Lawrence od Arabije Davida Leana iz 1962. godine, Arapi su ispunili svoj dio dogovora, boreći se hrabro i uspijevajući osigurati ključne pobjede za Saveznike na mjestima poput lučkog grada Akabe, te su čak pomogli i u zauzimanju samog Jerusalema.

Kao da izdaja lojalnih arapskih saveznika nije bila dovoljna, Britanci su sljedeće godine dodatno produbili svoju dvoličnost Balfour ovom deklaracijom iz 1917. godine. Njome su se Britanci obavezali da će podržati i uspostavljanje jevrejskog nacionalnog doma u Palestini, u nastojanju da osiguraju podršku svjetskog jevrejstva.

Tako su Britanci do ove faze već bili obećali otprilike istu teritoriju i Arapima i Jevrejima, istovremeno izigravši obje strane tajnom podjelom zemlje između Francuza i sebe.

Na veliku nelagodu Britanaca, njihov lukavi plan razotkriven je samo nekoliko sedmica nakon Balfoureove deklaracije. Carska ruska vlada, koja je takođe odobrila sporazum Sykes-Picot, zbačena je s vlasti nakon burnih događaja Ruske revolucije 1917. godine. Novi boljševički lideri otkrili su tekst tajnog sporazuma u državnim arhivima i, preuzevši ulogu ondašnjih uzbunjivača, odmah ga objavili.

Kada su Arapi saznali za zavjeru, bili su opravdano ogorčeni, a čak je i T.E. Lawrence žalio što je postao „glavni lopov u našoj bandi“ zbog svoje nenamjerne uloge u cijeloj aferi. Perfidna priroda ovih sporazuma posijala je strašno sjeme u arapskim odnosima sa Zapadom za decenije koje dolaze. Što je još problematičnije, lokalno stanovništvo se nikada nije sasvim pomirilo s proizvoljnim kolonijalnim podjelama zemlje, niti je uspjelo izgraditi snažne nacionalne identitete koji bi mogli izbrisati strukturne linije razdvajanja već postojećih sektaških identiteta.

Naslijeđe prekršenih obećanja, izdaje i kolonijalnog uplitanja proganja nas i danas. Nedavna pojava takozvane Islamske države bila je u velikoj mjeri zasnovana na ideji obnove uzvišenog muslimanskog jedinstva koje je narušeno zlonamjernom zapadnom intervencijom.

Nakon proglašenja takozvanog hilafeta u junu 2014. godine, samoproglašeni halifa Abu Bakr al-Baghdadi popeo se na minber Velike džamije u Mosulu. Obraćajući se vjernicima, čestitao je svojim borcima na spektakularnim uspjesima u zauzimanju velikih dijelova teritorije koja se proteže kroz Siriju i Irak, prije nego što je izjavio: „Ovo blagosloveno napredovanje neće se zaustaviti dok ne zabijemo posljednji ekser u kovčeg zavjere Sykes-Picot.“

Kasnije istog mjeseca, ISIS je objavio video-snimak pod naslovom „Kraj Sykes-Picota“, u kojem buldožeri simbolično sravnjuju dio granice između istočne Sirije i sjevernog Iraka. To je bilo praćeno i vještom kampanjom na društvenim mrežama s hashtagom #Sykespicotover. Sporazum i njegovo navodno poništenje poprimili su simbolički karakter za ovu grupu, omogućavajući ISIS-u da pokuša da se pozicionira kao jedini održivi postkolonijalni, postnacionalni, pa čak i postarapski politički poredak.

Sykes-Picot je danas svakako manje važan nego što bi to mnogi komentatori željeli vjerovati, ali korisno služi kao sinonim za zapadnjačku izdaju, zavjeru, pohlepu i uticaj kolonijalnih spletki na živote lokalnog stanovništva. On takođe donekle objašnjava zašto su Irak i Sirija danas ogrezli u strašnom nasilju i prevratima.

Naravno, šokantni raspad obje zemlje nije samo direktna posljedica stogodišnjeg kolonijalnog sporazuma, već u velikoj mjeri zavisi i od novije istorije katastrofalnih zapadnih intervencija na Bliskom istoku, posebno od katastrofalne invazije i okupacije Iraka 2003. godine, te niza hroničnih neuspjeha koji su uslijedili.

Iznenađujuće je koliko naše neugodne istorije namjerno zaboravljamo, često glumeći neznanje o štetnom uticaju koji je Zapad s vremena na vrijeme imao na ostatak svijeta. Ali od ključne je važnosti da prepoznamo ulogu koju je odigrao. Bilo prije jednog vijeka ili prije jedne decenije, zapadno uplitanje na Bliskom istoku znači da je ono često bilo arhitekta propasti, sijući sjeme budućeg nasilja, nestabilnosti i propadanja koje narodi ovog regiona danas žanju. Samo prihvatanjem historijskog duga odgovornosti koji Zapad ima prema njima, mogu se početi pronalaziti trajna rješenja.

IZVOR: History Today