U austro-ugarskoj monarhiji Bosna i Hercegovina je nakon 1878. postala i regrutni bazen: obavezni vojni rok najprije je izazivao otpor, a zatim, kroz decenije službe i ratnih iskustava, stvorio reputaciju „bosanskih“ jedinica kao elitnih pješadijskih formacija. Prvi svjetski rat donio je, međutim, masovne gubitke i jednu manje poznatu, tihu dimenziju stradanja: ranjenici i bolesnici, transportovani daleko od fronta, umirali su u pozadini, po bolnicama Monarhije, ne stigavši kući. Debrecin je bio jedno od takvih središta

Nakon austro-ugarske okupacije Bosne i Hercegovine, obavezna vojna služba postala je dio života muškog stanovništva. U prvim godinama taj je zahtjev izazivao otpor i pobune; u kolektivnom pamćenju ostala je slika društva koje je, tek iza 1878, preko noći uvučeno u novu državnu disciplinu, administraciju i kasarnu. Ipak, vrijeme je učinilo svoje: bosanskohercegovački regruti su, prema tadašnjim opisima i reputaciji u vojsci, postupno izrasli u jedne od najpouzdanijih pješaka Monarhije. Ta reputacija, često romantizirana u ratnim reportažama i oficirskim memoarima, imala je i svoju tamnu stranu: u Velikom ratu upravo su te jedinice pretrpjele teške gubitke.

Smrt nije dolazila samo na frontu. Dolazila je i u vozovima saniteta, u improviziranim odjelima, u bolničkim krevetima daleko od domovine. Ranjeni i oboljeli vojnici iz bosanskohercegovačkih jedinica liječeni su u bolnicama širom Ugarske i drugih dijelova Monarhije. Mnogi se nikada nisu vratili kući. Jedna od tačaka te „geografije odsutnosti“ bio je Debrecin.

Na početku Prvog svjetskog rata bosanskohercegovačka pješadija već je imala četiri puka, raspoređena u različite velike gradove Monarhije: Prvi je bio vezan za Beč, Drugi za Graz, Treći za Budimpeštu, a Četvrti za Trst. U toj raspodjeli, koja se danas čita kao karta carstva, vidljiva je namjera da se „bosansko“ ljudstvo uklopi u širu vojnu mašinu, daleko od zavičaja, ali u centrima komandovanja i logistike.

Rat je ubrzo sve izmiješao. U prvoj godini Velikog rata Treći bosanskohercegovački pješadijski puk kreće iz Budimpešte na srpski front, a zatim, zajedno s ostalim bosanskim pukovima, na ruski front. Godine 1915, nakon ulaska Italije u rat, Drugi i Četvrti puk premješteni su na italijanski front. Godine 1916, poslije rumunske invazije, Prvi i Treći puk odlaze u Transilvaniju, a potom učestvuju i u okupaciji Rumunije. Taj niz premještanja govori i o prirodi rata: frontovi su se otvarali i zatvarali, a pukovi su seljeni kao živa masa između planina, rijeka i granica, od Balkana do Karpata.

Kada jedinice tako kruže Evropom, krug prate i bolnice. Svaka ofanziva, svako povlačenje, svaka epidemija „stvara“ svoju pozadinu: mjesta u koja pristižu ranjeni i oboljeli, gradove čije škole, internati i kasarne postaju odjeli, krevete koji se množe na papiru, pa opet nestaju u praksi. Debrecin je od jeseni 1914. postao upravo takvo mjesto.

Od jeseni 1914. ranjenici počinju pristizati u debrecinske bolnice. Početkom 1915. grad je već imao kapacitete za oko 18.000 ranjenih. To je broj koji mijenja ritam svakodnevice: ulice postaju koridori transporta, željeznica postaje arterija, a medicinske ustanove, i civilne i vojne, postaju dio ratne infrastrukture.

U oktobru 1914. među vojnicima koji se vraćaju s bojišta izbija kolera. Ubrzo se, tokom jeseni, pojavljuje i tifus. U 22 bolnice u Debrecinu vojnici austro-ugarske vojske, različitih nacionalnosti i vjera, čekaju oporavak jedni pored drugih. U takvim prostorima rat postaje i društvena slika carstva: jezici se miješaju u hodnicima, vjerske razlike u sobama, a svi su pod istim režimom groznice, rana, amputacija i čekanja.

Između novembra 1914. i aprila 1916. zbrinuto je više od 150.000 vojnika na približno 6.500 bolničkih kreveta; gotovo 600 je umrlo u tom razdoblju. U tim brojkama Debrecen prestaje biti samo geografija: postaje statistika ranjavanja, epidemija i smrtnosti, a istovremeno i mjesto gdje se „front“ produžava do postelje.

U Debrecinu su osnovane dvije rezervne bolnice: I i II Rezervna bolnica. Prva je, prema podacima iz oktobra 1917, imala šest odjeljenja raspoređenih po različitim objektima. Druga Rezervna bolnica bila je, za razliku od prve, bolnica-kasarna namijenjena zaraženima, sumnjivima na zarazne bolesti i onima koji su bili u kontaktu s njima. Sastojala se od 32 barake i početkom 1915. dobila je ime Ferenc Salvator. Nadvojvoda Ferenc Salvator, glavni inspektor dobrovoljne njege bolesnika, posjetio je Debrecin 15. januara 1915; nakon toga II vojna bolnica nosi njegovo ime.

U ove vojne bolnice tokom rata ukupno je primljeno 37.764 ranjenih ili bolesnih vojnika. Među njima su bili i vojnici iz Bosne i Hercegovine, koji su, kao i ostali, dolazili s nadom da će se oporaviti i vratiti svojim jedinicama ili domovima. Mnogi to nisu dočekali.

Tokom rata preminuli vojnici i ratni zarobljenici sahranjivani su na oko 14 različitih groblja. Tako su grobovi završili na reformiranim grobljima, katoličkom i jevrejskom groblju, kao i na posebnim epidemijskim grobljima. Ta disperzija govori o praktičnoj stvarnosti rata: kada umire mnogo ljudi, sahrana postaje logistika.

Prva ratna sahrana u Debrecinu obavljena je devetog augusta 1914. na katoličkom groblju Sv. Ane. „Muszka groblje“, poznatije kao Honvéd groblje, nastalo je kao hitno groblje nakon „Bitke kod Debrecina“ drugog augusta 1849. i bilo je zatvoreno do 1915. Honvéd groblje postaje počivalište „heroja Velikog rata“ 20. januara 1915, kada se tu sahranjuju četiri vojnika preminula u carsko-kraljevskoj vojnoj bolnici. Od tada se naziva i Grobljem heroja. U njemu je konačni mir našlo oko 2.000 vojnika umrlih u Debrecenu.

U debrecinskim grobljima, prema sačuvanim podacima, sahranjeno je 69 bosanskohercegovačkih vojnika poznatih imenom. Većina je umrla od kolere; drugi uzrok smrti bile su rane od vatrenog oružja. Potom slijede tifus, plućna kuga, tuberkuloza i upala pluća. To je jedan od onih popisa koji izravno demitologiziraju rat: najveći broj smrti dolazi iz epidemije i infekcije, iz bolničke sobe, ne iz juriša.

Prvi bosanski „heroj“ sahranjen u Debrecenu bio je Peramir Joso(?) (rođen 1888), vojnik 3. bosanskohercegovačkog pješadijskog puka, položen na groblje Sv. Ane 19. novembra 1914. Već mjesec kasnije sahranjen je i njegov saborac iz istog puka Perić Vas (rođen 1890). Dana osmog jula 1917. tu je sahranjen i civilni radnik Brasnič Ivan, raspoređen u 40. pekarski odjel.

Epidemija kolere u proljeće 1915. uzela je mnoge živote. Deset bosanskih vojnika umrlo je u II Rezervnoj bolnici i sahranjeno na epidemijskom groblju u Hatvan ulici. Prvi među njima bio je 24-godišnji čuvar-vodnik Mustafa Aganovič, vojnik cs. i kr. 4. bosanskohercegovačkog pješadijskog puka. Potom su tu položeni: Kriszta Csabrilo, Ivancsovics Markov, Kujudrie Mita, Masics Meho, Milosevics Jovo, Nikolic Milan, Rubanovics Salko, Tudžigesic Ilia i Skrobó Martin. (Imena i prezimena navodimo onako kako su zabilježena u službenim dokumentima op. pr.)

Najveći broj, 56 bosanskohercegovačkih vojnika, sahranjen je na Honvéd groblju / Groblju heroja. Njihovi grobovi raspoređeni su po više parcela i redova. Prvi sahranjen na Groblju heroja bio je Knezič Pava, vojnik 4. bosanskohercegovačkog pješadijskog puka, rođen u Mostaru 1894. Umro je 13. februara 1915, a sahranjen 15. februara.

U 1916. godini sahranjeno je pet bosanskih pješaka: Mustafa Szelimovič (1. puk), Ibrahim Arapovič i Trifun Puranovic (3. puk), Michael Bednas (4. puk) te Jovo Gulije (97. pješadijski puk).

Godina 1917. donosi najveći broj sahrana: 23 bosanska vojnika. Prvi „herojski mrtvi“ te godine bio je Kahirmanovič Mija, vojnik 3. puka; umro je 8. januara u I Rezervnoj bolnici i sahranjen 11. januara. Posljednji sahranjen te godine bio je transportni vojnik 16. transportnog bataljona Saucamin Jakow, rođen 1876. u selu Prnjavoru koje pripada općini Bihać; umro je 26. decembra 1917. u II Rezervnoj bolnici i sahranjen narednog dana.

U 1918. sahranjeno je 12 bosanskih vojnika. Među njima se spominju i Mehmed Tattarovics, putnik, te Vasil Fehedbegovics. Posljednji sahranjen te godine bio je Valjó Trikulya, rođen 1896. u selu Liono, vojnik 4. puka; umro je 1. decembra 1918. u I Rezervnoj bolnici i sahranjen 3. decembra.

Posljednji bosanski vojnik sahranjen na ovom groblju bio je pješak Stefán Mojegits, vojnik 2. bosanskohercegovačkog puka. Rođen u bosanskom naselju Kruppa, umro je 2. marta 1919. u II Rezervnoj bolnici i sahranjen 4. marta 1919.

Honvéd groblje, Groblje heroja, obnovljeno je 2017–2018. povodom stogodišnjice Velikog rata, uz stručnu i finansijsku podršku Instituta i muzeja Vojne historije Ministarstva odbrane, u okviru programa Debrecen Militárium. Uređenost tog prostora danas čuva ono što je rat rasuo: imena, datume, jedinice, ponekad i zanimanja.

Ostaje, međutim, pitanje jezika sjećanja. Bošnjaci sahranjeni na tom groblju, kako je istaknuto, zaslužuju da se njihova pripadnost negdje naznači na nadgrobnim spomenicima. Prijedlog je jednostavan: makar i malim bosanskim zastavicama. U toj sugestiji nije riječ o folkloru, nego o identifikaciji: da grob ne bude samo broj u tuđem registru, nego i trag pripadnosti koji prepoznaje zavičaj. Tamo, među reformiranim i katoličkim parcelama, među epidemijskim poljima koja su nestala, leži 69 poznatih imena i nepoznat broj onih koji su se izgubili u administraciji, prenosu posmrtnih ostataka ili rasformiranju grobalja.

To je jedna od onih priča koje pokazuju da rat nije samo front, nego i pozadina; nije samo bitka, nego i bolnica; nije samo pogibija, nego i smrt od kolere u baraci. A kad se o tome piše, treba pisati tako da se čuje ono najtiše: činjenica da se domovina ponekad završava tamo gdje je čovjek umro, čak i kad je od kuće udaljen stotinama kilometara.

IZVOR: Istvan Topor, “Debrecenben eltemetett bosnyák katonák”