Zimske olimpijske igre u Sarajevu bile su jedan od najsvjetlijih trenutaka socijalističke Bosne i Hercegovine, ali i veliki izazov za državne službe bezbjednosti. Strah od terorističkih napada bio je realan, a službe su intenzivirale saradnju s političkim frakcijama u inostranstvu – čak i sa ozloglašenim Abu Nidalom, liderom jedne od najnasilnijih frakcija PLO-a

U razdoblju hladnoratovskog nadmetanja i intenzivne geopolitičke polarizacije, Jugoslavija se nalazila na raskršću ideoloških, vojnih i obavještajnih sukoba svjetskih sila. Kao istaknuti član Pokreta nesvrstanih, zemlja je provodila politiku saradnje sa državama Afrike, Azije i Latinske Amerike, često podržavajući oslobodilačke pokrete koji su u svojim metodama sve češće pribjegavali terorizmu. Upravo ta otvorenost i politička orijentacija stvorile su prostor da Jugoslavija – svjesno ili ne – postane pozadina za djelovanje brojnih terorističkih organizacija, uključujući i onu predvođenu ozloglašenim Iličem Ramirezem Sančezom, poznatim kao Karlos „Šakal“.

Krajem sedamdesetih i tokom osamdesetih godina prošlog stoljeća, Jugoslavija je bila domaćin hiljadama studenata i vojnih kadeta iz nesvrstanih zemalja. Samo u Beogradu, Zagrebu, Sarajevu i drugim većim centrima školovalo se više od 15.000 državljana Iraka, Libije, Egipta, Alžira, Jordana i drugih arapskih i afričkih zemalja. Među njima je bilo i oko 1.200 Palestinaca, uključujući i pripadnike različitih frakcija PLO-a.

Otvorenost zemlje prema oslobodilačkim pokretima, međutim, predstavljala je dvosekli mač. Dok je jugoslavensko rukovodstvo s Titom na čelu nastojalo da učvrsti lidersku poziciju u Pokretu nesvrstanih, dotle su mnoge radikalne organizacije koristile tu otvorenost za svoje ciljeve – formirajući tajne baze, skladišta oružja, uspostavljajući tranzitne rute i planirajući napade.

Jedan od najdramatičnijih primjera predstavlja slučaj terorističke organizacije koju je predvodio Karlos, poznat i kao „Šakal“. Njegova mreža, poznata po brutalnim napadima na izraelske i zapadne ciljeve, uspostavila je tokom 1982. godine svoju „pozadinsku bazu“ upravo u Beogradu.

Jugoslovenske službe bezbjednosti nisu imale pouzdane informacije o njegovom prisustvu sve dok Johanes Vajnrih, njegov bliski saradnik, nije 1983. pokušao uspostaviti kontakt sa Službom državne bezbjednosti nudeći saradnju. Tokom istrage je otkriveno da je „Karlosova“ grupa već duže vrijeme koristila jugoslovensku teritoriju za tranzit ljudi i oružja, te kao utočište.

Vajnrih je koristio lažnu sirijsku diplomatsku putnu ispravu, što je narušilo odnose između Beograda i Damaska. Iako je u septembru 1976. SDB odbila saradnju s Karlosom, organizacija je nastavila s aktivnostima na teritoriji Jugoslavije.

Prema podacima SDB-a, u periodu 1982–1983. godine „Karlosova“ organizacija je izvela čak 11 isporuka oružja preko teritorije Jugoslavije. Transportovane su bazuke, rakete, eksploziv, automatsko oružje i komunikacijska oprema. Tajna skladišta bila su organizovana u stambenim objektima, a oružje je najčešće krijumčareno u automobilima s duplim dnom.

Osim „Karlosove“ mreže, tokom osamdesetih godina u Jugoslaviji su djelovale i druge terorističke grupe. Iračka organizacija „Al Dava“ digla je u vazduh vozilo iračkog ambasadora u Beogradu 1980. godine. Iste godine, frakcija Abu Nidala – „Fatah – Revolucionarni savjet“ – pokušala je atentat na šefa Biroa PLO-a u Beogradu.

Jedan od najtežih napada dogodio se 9. marta 1983, kada su dvojica Jermena (Levonian i Elbakain), pripadnici jermenske nacionalističke partije TAŠNAK, ubili turskog ambasadora Galipa Balkara u centru Beograda. U pokušaju hvatanja atentatora poginuo je i student Željko Milivojević. Teroristi su kasnije, zbog zdravstvenih i političkih razloga, pušteni iz zatvora.

Zabilježeni su i slučajevi djelovanja radikalnih islamističkih organizacija poput „Muslimanske braće“, koje su širile ideje o obespravljenosti muslimana u Jugoslaviji i pozivale na stvaranje muslimanske države. Prisustvo ovakvih organizacija naročito je zabrinulo vlasti pred Zimske olimpijske igre u Sarajevu 1984, zbog mogućih napada.

Sve veći broj terorističkih napada u Evropi i svijetu u to vrijeme pratila je sveprisutna sumnja da su iza ekstremno lijevih i antizapadnih grupa stajale sovjetske službe bezbjednosti. Karlos je, naprimjer, studirao u Moskvi, a njegova organizacija imala je podršku nekih država Varšavskog ugovora. No, mnogo toga o odnosu Karlos–KGB ostalo je nerasvijetljeno, iako se u istragama spominje saradnja s mnogim istočnoevropskim službama.

SAD su u tom razdoblju vršile snažan pritisak na države za koje su sumnjale da podržavaju terorističke mreže. Jugoslavija se često našla na meti takvih optužbi, uprkos pokušajima da se vodi politika „aktivne neutralnosti“.

Za tadašnji jugoslovenski sistem bezbjednosti, koji je uključivao pet saveznih i osam republičkih i pokrajinskih službi, izazov je bio višestruk. S jedne strane, trebalo je očuvati međunarodni ugled zemlje kao predvodnice nesvrstanih, a s druge – osujetiti pokušaje zloupotrebe teritorije za terorističke aktivnosti.

U tom duhu, Služba državne bezbjednosti odlučila je – nakon iscrpne istrage – izručiti Johanesa Vajnriha sirijskim vlastima, uprkos činjenici da je posjedovao dragocjene informacije o mreži „Šakala“. Njegova saradnica Neda Radonić Janković, zaposlena u „Morava filmu“ i bivša radnica Informativnog centra SFRJ u Parizu, puštena je bez pokretanja postupka – iz „strateških razloga“.

U razdoblju kada se Jugoslavija pozicionirala kao predvodnica Pokreta nesvrstanih, otvorena za saradnju s afričkim, azijskim i latinoameričkim zemljama, bosanskohercegovački prostor postao je ne samo epicentar prijateljstva i razmjene, već i potencijalna meta i pozadina za djelovanje različitih terorističkih grupa. Arhivski dokumenti Saveznog sekretarijata za unutrašnje poslove (SSUP) i službi bezbjednosti otkrivaju kompleksnu i uznemirujuću sliku o pokušajima destabilizacije SFRJ, u čemu ni Bosna i Hercegovina nije bila pošteđena.

Najdrastičniji teroristički upad na teritoriju Jugoslavije u 20. stoljeću dogodio se upravo u Bosni i Hercegovini, i to u ljeto 1972. godine. Dana 21. juna, iz Austrije je ubačena ustaška teroristička grupa od 19 pripadnika Hrvatskog revolucionarnog bratstva (HRB), s ciljem da izazovu oružani ustanak i sruše socijalistički poredak. Mjesto upada: šire područje Bugojna.

Operacija, poznata pod kodnim nazivom „Raduša“, bila je prva ozbiljna unutrašnja sigurnosna kriza u BiH nakon Drugog svjetskog rata. U borbu protiv terorista uključeni su bili pripadnici jugoslavenske policije, JNA, kao i jedinice Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine. Sukobi su trajali više od mjesec dana, a završeni su 24. jula 1972. godine.

U krvavim okršajima poginulo je 13 pripadnika bezbjednosnih snaga, dok je 15 terorista ubijeno, a četiri su uhapšena. Suđenje je održano pred Vojnim sudom u Sarajevu, gdje su trojica osuđena na smrtnu kaznu, a Ludvig Pavlović – najmlađi član grupe – osuđen je na 20 godina zatvora.

Ova akcija, iako okončana uspješno s bezbjednosnog aspekta, potresla je državni aparat i dovela do radikalizacije mjera bezbjednosti, naročito u Bosni i Hercegovini.

Kako se jugoslovenska vanjska politika oslanjala na saradnju sa Trećim svijetom, stotine mladih ljudi iz Iraka, Sirije, Libije, Jordana i drugih zemalja školovalo se na univerzitetima u BiH – u Sarajevu, Tuzli i Mostaru. No, SSUP je već krajem sedamdesetih upozorio na to da je dio tih studenata, vođen političkim i vjerskim motivima iz matičnih zemalja, učestvovao u sukobima i provokacijama na teritoriji SFRJ.

U tajnim dokumentima navodi se: „Pripadnici raznih stranih grupa i organizacija u više navrata najavljivali su demonstracije pred pojedinim diplomatsko-konzularnim predstavništvima, pisali protestna pisma i pokušavali iskoristiti javne manifestacije za političko-propagandno delovanje.“

Posebno se navodi „Predlog za primenu represivnih mjera prema stranim studentima na školovanju u SR BiH“ iz novembra 1984. godine, što pokazuje da su bosanskohercegovački gradovi bili pod povećanim nadzorom, a bezbjednosne službe budno pratile aktivnosti stranih državljana – naročito iz arapskih zemalja.

Zimske olimpijske igre u Sarajevu bile su jedan od najsvjetlijih trenutaka socijalističke Bosne i Hercegovine, ali i veliki izazov za državne službe bezbjednosti. Strah od terorističkih napada bio je realan, a službe su intenzivirale saradnju s političkim frakcijama u inostranstvu – čak i sa ozloglašenim Abu Nidalom, liderom jedne od najnasilnijih frakcija PLO-a.

U periodu od 1980. do 1984. godine pripadnici terorističkih organizaci ja, uglavnom sa Bliskog i Srednjeg istoka, izvršili su nekoliko terorističkih akata na jugoslavenskoj teritoriji, prije svega u Beogradu. Pripadnici Abu Nidalovog „Fataha – Revolucionarnog saveta“ tokom maja 1980. pokušali su da izvedu atentat, bacivši bombu na automobil šefa Biroa PLO u Beogradu. Uz to, prema podacima SSUP-a, ta organizacija je od 1977. godine organizovala skrivanje i tajni tranzit ljudi, oružja i eksploziva preko teritorije SFRJ. Nakon kontakata visokih zvaničnika SSUP-a sa vođom ove frakcije Abu Nidalom krajem 1981. godine, ta praksa je prekinuta

Stane Dolanc, savezni sekretar za unutrašnje poslove, lično je održavao sastanke s predstavnicima tih organizacija, u pokušaju da se izbjegne incident tokom Olimpijade. Srećom, Igre su protekle bez ijednog napada, što se pripisuje kombinaciji čvrstih mjera i diplomatske vještine.

U svjetlu navedenih prijetnji, SR BiH je bila obavezna da uspostavi posebne timove za borbu protiv međunarodnog terorizma, što je formalizirano zaključkom Predsjedništva SFRJ iz jula 1986. godine.

Uloga BiH, kao teritorije koja se nalazila na raskrsnici istoka i zapada, i kao republike sa značajnim brojem muslimanskog stanovništva, dodatno je doprinijela osjetljivosti bezbjednosnog sektora. U Sarajevu su evidentirani kontakti sa osobama koje su širile ideologiju Muslimanske braće i pozivale na uspostavu muslimanske države.

Iako su teroristički napadi u BiH bili rijetki u poređenju s drugim evropskim zemljama tog vremena, bosanskohercegovački prostor bio je ključna karika u složenoj mreži međunarodnog terorizma. Teritorijalna odbrana BiH pokazala je sposobnost i odlučnost u presijecanju pokušaja nasilnih upada, kao što je slučaj Bugojanske grupe, ali su istovremeno prisutni suptilniji bezbjednosni izazovi – od stranih studenata do tajnih simpatizera ekstremnih grupa.

Iako su jugoslovenske vlasti, posebno tokom Titove ere, simpatizirale mnoge oslobodilačke pokrete, realnost međunarodnog terorizma zahtijevala je oprez. Neke frakcije PLO-a i islamističke organizacije su svoje ciljeve ostvarivale metodama koje nisu bile u skladu s jugoslovenskim pravnim sistemom.

Na koncu, analiza tadašnjih arhiva i operativnih podataka pokazuje da je bezbjednosni aparat SFRJ, uprkos velikim izazovima, uspio da očuva unutrašnju stabilnost i spriječi širu eskalaciju nasilja. No cijena toga bila je dvostruka – s jedne strane politički kapital stečen kroz lidere oslobodilačkih pokreta, a s druge strane reputacija države izložene optužbama za tolerisanje međunarodnog terorizma.

IZVOR: Radojica Lazić, Mirko Kulić, „Delovanje terorističkih organizacija osamdesetih godina 20. veka u Jugoslaviji – sa posebnim osvrtom na ‘Karlosovu’ organizaciju“, naučni rad