Međunarodna konferencija o nastanku galaksija prisjeća se zlatnog doba naučne saradnje između muslimana, Jevreja i kršćana u srednjovjekovnoj Španiji
U vrijeme kada svijet sve češće obilježavaju podjele i netrpeljivosti, znanstvenici iz cijelog svijeta okupili su se prošle nedjelje u španskom Toledu kako bi raspravljali o najnovijim otkrićima o nastanku galaksija. No, ova konferencija nije samo gledala prema zvijezdama – okrenula se i historiji, odajući počast drevnoj naučnoj baštini grada koji je prije gotovo hiljadu godina bio centar međukulturnog dijaloga i saradnje bez presedana.
Priča počinje prije gotovo dva milenija u Aleksandriji, u Egiptu, gdje je astronom Klaudije Ptolemej napisao monumentalno djelo “Matematička sintaksa”. U njemu je opisao geocentrični model svemira – Zemlju u središtu, oko koje kruže Mjesec, planete, Sunce i zvijezde. Iako je taj model s vremenom zamijenjen heliocentričnim, Ptolemejev rad bio je temelj astronomije gotovo 1.500 godina.
Ptolemejev rukopis nije ostao zaključan u aleksandrijskim knjižnicama. Oko devetog stoljeća preveli su ga arapski naučnici, a najpoznatiji naziv pod kojim je djelo danas poznato – Almagest – potječe upravo iz arapskog jezika (al-majisṭī, „najveći“). Kalif Al-Ma’mun, vladar Abasidskog hilafeta sa sjedištem u Bagdadu, uložio je golema sredstva u prevođenje grčkih djela, među kojima je bio i ovaj astronomski traktat. Zahvaljujući tome, znanje je preživjelo i nastavilo putovati.
U 11. i 12. stoljeću, naučni sjaj preseljen je u Toledo. Ovaj grad, tada pod muslimanskom upravom, postao je jedno od najvažnijih mjesta razmjene znanja između muslimanskih, jevrejskih i kršćanskih učenjaka. Među njima se ističe Al-Zarqali (poznat i kao Azarquiel), astronom koji je konstruirao instrumente poput astrolaba i vodene ure za noćna mjerenja, te izrađivao precizne astronomske tablice.
Jevrejski učenjak Isaac ben Sid takođe je učestvovao u ovoj naučnoj renesansi, kao i brojni kršćanski redovnici, prevoditelji i prepisivači, među kojima se ističe Gerard iz Cremone. Oni su, često u suradnji s muslimanskim i jevrejskim učenjacima, prevodili djela poput Almagesta s arapskog na latinski i kastiljski, omogućujući njihovo širenje diljem Evrope.
U 13. stoljeću, kralj Alfonso X. Mudri finansirao je veliki naučni projekat u Toledu – izradu tzv. Alfonsinskih tablica. Riječ je o sistematski prikupljenim astronomskim podacima i tehnikama, temeljenim na prethodnim znanjima iz arapskog i grčkog svijeta. Te su tablice, napisane na kastiljskom jeziku, stoljećima bile najvažniji izvor za evropske astronome – sve do Kopernika, koji ih je koristio u razvoju vlastitog heliocentričnog modela.
Tako je znanje koje je nastalo u antičkoj Grčkoj, sačuvano u islamskom svijetu, preko Toleda stiglo do Evrope i poslužilo kao temelj za naučnu revoluciju.
Hiljadu godina kasnije, savremeni naučnici okupljeni u Toledu nastavljaju isti zadatak – traganje za odgovorima na najveća pitanja svemira. Danas su naši „astrolabi“ teleskopi poput svemirskog teleskopa James Webb, a „klepsidre“ su sofisticirani digitalni sistemi koji bilježe vrijeme i prostor s nevjerovatnom preciznošću.
No, temeljna poruka ostaje ista: nauka je kolektivni poduhvat koji nadilazi granice jezika, religije i kulture. Kako je još u prologu Alfonsinskih tablica napisao Isaac ben Sid, ovo je znanje koje „mogu prenositi samo generacije naučnika, jer otkrića nadilaze trajanje ljudskog života“. (IZVOR: El Pais)
