Zil, jedan od najstarijih muzičkih instrumenata na svijetu, kroz hiljade godina zadržao je gotovo mističnu sposobnost da povezuje kulture, epohe i zvukove. Od bronzanog doba i šamanskih obreda u srednjoj Aziji, preko osmanskih bojnih polja i veličanstvenih mehterskih povorki, pa sve do evropskih filharmonija i američkih jazz klubova, ovaj tanki metalni disk ostao je srce ritma i simbol moći. Turska zanatska tradicija, oličena u porodici Zilciyan i istanbulskim majstorima, pretvorila je zil u globalnu muzičku ikonu čiji se prepoznatljiv sjaj čuje na pozornicama cijelog svijeta

Ako bismo historiju zvuka pokušali nacrtati jednom linijom, negdje na njenom početku sigurno bi stajao zil. Ovaj jednostavni metalni krug, nastao u dubinama Bronzanog doba, prešao je put od ritualnog predmeta i ratnog signala do simbola carstva i, na kraju, neizostavnog dijela modernog bubnjarskog seta. U njegovom titranju sabrani su slojevi turske, anatolijske i svjetske muzičke historije.

Prvi tragovi zila vezuju se za rano razvijenu metalurgiju na prostoru Azije i Bliskog istoka. Arheološka otkrića iz Alacahöyüka i İkiztepea u Anadoliji pokazuju da su Hetiti i Frigi još u drugom mileniju prije nove ere koristili male bronzane zijele u religijskim obredima i javnim ceremonijama. Slični predmeti nalaze se i u egipatskim i kineskim spomenicima, što svjedoči da je ideja o tankom metalnom disku koji proizvodi zvuk nastajala paralelno u više kulturnih krugova.

Za turske narode iz središnje Azije, zili su od početka imali višestruku ulogu. U šamanskim obredima pomogli su da se odredi ritam između vidljivog i nevidljivog svijeta. U ratnim pohodu pratili su konjanike i ratnike, prenosili signale, širili strah i sabirali hrabrost. U nomadskom životu, maleni zvonki diskovi kačili su se za stoku i opremu, pa je zvuk zila bio i način da se održi kontrola nad stadom i da se u beskraju stepe zna gdje je “svoje”. Rani zil tako je bio spoj obreda, rada i borbe.

Najprepoznatljiviji i najutjecajniji period u priči o zilu svakako je osmansko doba. Sa širenjem Carstva, zvuk zila postaje sastavni dio državnog reprezentativnog repertoara, oličen u mehteru, vojnoj muzici janjičarskog korpusa. Mehter se često naziva najstarijom vojnom muzikom na svijetu, a u središtu te zvučne slike nalaze se kös, davul, nakkare, zurla i, naravno, zil.

Mehterski zili, izrađeni od pažljivo dozirane legure bakra i kalaja, kovali su se ručno, a svaki komad imao je neznatno različit karakter i boju tona. U rukama vještih svirača ti diskovi postajali su instrument moći. Zveckali su i eksplodirali u ritmičkim udarima kada se vojska pokretala, naglašavali prelaze u marševima, davali vrhunski dramatični efekat u trenucima kada je trebalo podići moral ili naglasiti veličinu sultanskog dvora.

Na bojnom polju, taj zvuk imao je jasno definisanu funkciju. Bio je znak okupljanja, podsjetnik na prisustvo države i vladara, ali i psihološko oružje. Hronike iz evropskih izvora svjedoče da je za mnoge neprijateljske vojske sam početak mehterske svirke na horizontu značio približavanje sile kojoj se teško oduprijeti. Zil je u tom kontekstu bio više od instrumenta. Postao je simbol jedinstva, discipline i moći.

Iako ga najčešće povezujemo s vojnim orkestrom, zil je u osmanskom društvu imao mnogo širu primjenu. U sarajima i konacima, u Istanbulu i provincijskim gradovima, male ručne zijele služile su kao diskretno, ali efikasno sredstvo dozivanja slugu. U bogatijim kućama postojali su i zidni, mehanički sistemi sa malim zvečkama koji su, na pomen pritisnutog dugmeta, proizvodili prepoznatljiv zvonki signal.

U duhovnom životu, naročito u sufijskim redovima, zil je dobio još jednu dimenziju. U Mevlevijskim obredima parmak zilleri, mali metalni diskovi zakačeni za prste, pratili su kružne pokrete derviša i učvršćivali ritmičku strukturu seme. Zveckanje zila pratilo je zikr, pomagalo da se tijelo i dah usklade sa ritmom muzike i izgovorenih riječi.

U narodnoj pobožnosti, maleni zili kačeni na bešike, odjeću ili na ulaze u kuće tumačeni su kao zaštita od uroka i zlih pogleda. Zvuk metala nije bio samo fizički doživljaj, nego i signal da prostorom vlada red, da neko bdije i da se dobra energija kreće.

Susret Evrope s osmanskim činelama odvijao se postepeno. Najprije su to bile ratne prilike, bilo na bojištima, bilo prilikom svečanih dolazaka osmanskih izaslanika u evropske prijestolnice. Mehterski orkestri koji su pratili ambasade i delegacije ostavljali su snažan utisak na dvorske muzičare i publiku.

U 18. stoljeću nastaje ono što će se u muzičkom riječniku nazvati “alla Turca”. Taj izraz, koji je u početku označavao imitaciju osmanskih ritmova i instrumenata, postao je inspiracija nizu velikih kompozitora. Wolfgang Amadeus Mozart u operi “Otmica iz saraja” i u slavnom završnom stavku svoje klavirske sonate u A-duru koristi ritam i instrumentaciju koja podsjeća na mehter. Joseph Haydn u “Vojnoj simfoniji” uvodi udaraljke i zili kako bi stvorio prizvuk marša. Ludwig van Beethoven u finalu Devete simfonije i u “Ruševinama Atine” poseže za turskim zvečkama da pojača dramatičnost.

Sa vremenom, egzotični “turski ukras” pretvara se u standardni dio orkestarske perkusije. Tako, jedan izvorno orijentalni instrument postaje svakodnevni alat evropskih filharmonija.

Istovremeno, evropske vojske, pruska, austrijska, ruska, počinju stvarati vlastite vojne orkestre inspirisane mehterom. U njihovim postrojbama pojavljuje se i “čift zil”, par zila koji naglašava ritam marša, disciplinu kolone i sjaj uniforme.

U središtu priče o zilu stoji jedna porodica koja je od zanata napravila globalni brend. Riječ je o Zilciyanima, armensko-turskoj porodici metalaca koja je u 17. stoljeću usavršila leguru pogodnu za proizvodnju izuzetno izdržljivih i zvučno bogatih zila.

Prvi poznati majstor u toj lozi, Kerope Zilciyan, radio je kao kazancıbaşı u Topkapi saraju. Njegov sin Avedis otvara 1623. godine vlastitu radionicu u istanbulskoj četvrti Samatya. U toj radionici nastaje legura bakra, kalaja i plemenitih metala čija se formula čuva kao tajna i prenosi isključivo unutar porodice. Sultan Osman nagrađuje Avedisa, daje mu prezime “Zilciyan” i dozvoljava da svoje proizvode stavlja u službu dvora i vojske.

Tokom 19. stoljeća Zilciyan zili putuju iz Istanbula do svjetskih izložbi u Londonu i Parizu, gdje izazivaju oduševljenje. Kompanija “K. Zildjian & Cie” dobija medalje i priznanja, a osmanske i evropske vojske, crkve, derviške tekije i koncertne dvorane naručuju njihove proizvode. Istovremeno, porodica prolazi kroz požare i ekonomske krize, ponekad opstaje i uz podršku sultana Abdülaziza, ali zanat i tajna legura ostaju živi.

Početkom 20. stoljeća dio porodice napušta Istanbul. Aram Zilciyan odlazi u Bukurešt, gdje nastavlja proizvodnju pod imenom “Zildjiaram”. Iz emigracije savjetuje mlađeg rođaka Avedisa da se preseli u Sjedinjene Države. Tako 1929. godine u saveznoj državi Massachusetts nastaje firma Avedis Zildjian, koja će obilježiti modernu povijest bubnja i zila.

Dolazak Zildjian zila u Ameriku poklapa se s usponom jazza. Već u prvim decenijama 20. vijeka ti zili postaju omiljeni među bubnjarima koji traže instrument sposoban istovremeno nositi ritam i boju. Gene Krupa, Buddy Rich i čitav niz drugih velikana koriste tursko-američke zili u jazz orkestrima.

Kasnije, u doba rock’n’rolla i rocka, isti instrumenti prate gitariste i basiste u potpuno novom kontekstu. Ali suština ostaje ista: ručno kovani zili sa osmanskim korijenom daju prepoznatljiv sjaj svakom udarcu palice.

Zanimljiva slika iz 19. stoljeća, sačuvana u Kongresnoj biblioteci SAD-a, prikazuje neimenovanog američkog vojnika u uniformi Unije kako svira frulu i nosi zili. I ta fotografija podsjeća da se jedan prastari instrument, rođen u Aziji, prirodno uklopio i u simboliku sasvim drugačijeg kontinenta.

Iako je Zildjian brend prerastao u globalnu korporaciju sa sjedištem u SAD-u, istanbulska tradicija nije nestala. Naprotiv, nastavili su je majstori koji su nekada radili uz Zilciyane. Agop Tomurcuk, jedan od najboljih među njima, sedamdesetih godina prošlog stoljeća pokreće vlastitu radionicu. Ubrzo mu se pridružuje Mehmet Tamdeğer i nastaje “İstanbul Zilleri”, marka koja spaja staru leguru sa potrebama savremenih bubnjara.

Nakon Agopove smrti, tim se razdvaja na dvije kompanije, “İstanbul Agop” i “İstanbul Mehmet”,  od kojih svaka razvija vlastite serije ručno rađenih zila. Njihovi učenici i saradnici, među kojima su Eremya Arzat i Ahmet Baykuşak, pokreću nove brendove kao što je Amedia, a zatim se pojavljuju i Masterwork, Bosphorus, Turkish Zil, Murat Diril, Agean i drugi. Svi oni nose istu ideju: zadržati ručno kovanje, tradicionalni materijal i zanatsku preciznost.

Zbog toga se danas može reći da Istanbul ostaje jedan od svjetskih centara proizvodnje vrhunskih zila, iako se njihovo zvono čuje u klubovima Londona, na festivalima u Njemačkoj, u studijima Los Angelesa i na turnejama širom svijeta.

Gledano iz današnje perspektive, istorija zila je most između epoha i kultura. Počeo je kao prateći instrument obreda i ratnih pohoda, postao je simbol osmanske vojne moći, zatim egzotični ukras evropske klasike, pa standardni dio orkestra, a na kraju ključni element modernih stilova poput jazza i rocka. U svakoj od tih faza zadržao je svoj prepoznatljivi karakter.

Turska tradicija kovanja zila, koncentrisana u imenu Zilciyan i nastavljena kroz Istanbul Agop, Istanbul Mehmet, Amedia, Bosphorus, Turkish Zil, Murat Diril, Masterwork, Agean i druge radionice, pokazuje kako jedan zanat može nadživjeti carstva, migracije i promjene ukusa. Zvuk tih tankih metalnih krugova danas istovremeno pripada Istanbulu, Beču, Bostonu i bilo kojoj pozornici na kojoj bubnjar podigne palice.

U tom smislu, zil nije samo prastari instrument. On je živi dokaz da se dobra ideja, kad jednom uđe u tempo historije, može kretati stoljećima, uvijek s istim, prepoznatljivim, zvonkim potpisom.

IZVOR: Atlas Tarih