Nakon uspostave Nezavisne Države Hrvatske 10. aprila 1941. godine, Sarajevo ulazi u sastav ove fašističke kvazitvorevine, a već 13. juna iste godine počinje djelovati Hrvatsko državno kazalište u Sarajevu, na temeljima nekadašnjeg Narodnog pozorišta. Prvi intendant je bio poznati književnik i dramatičar Ahmed Muradbegović, ali kazalištu je nedostajala umjetnička figura evropskog formata koja bi uspjela podići scensku produkciju na respektabilan nivo. U tom kontekstu, dolazak Branka Gavelle u Sarajevo 1942. godine označio je vrhunac toga kratkog ali značajnog razdoblja

„Moramo u sebi srušiti mnogo našega teatra da bi na našoj sceni mogao progovoriti čovjek.“
Tim riječima Branko Gavella, jedan od najutjecajnijih redatelja u povijesti južnoslavenskog teatra, opisao je misiju stvaranja novog kazališta 1953. godine, zajedno sa svojim asistentima i mladim glumcima nezadovoljnim institucionalnim okvirima Hrvatskog narodnog kazališta. Ta rečenica ujedno sažima i njegovu životnu filozofiju: teatar nije puka forma, već živa, promišljena umjetnost u službi čovjeka.

Branko Gavella rođen je 29. jula 1885. godine u Zagrebu, u porodici grčkog porijekla koja je u taj grad doselila iz Srijemske Mitrovice. Grčko-istočne vjere po krštenju, Gavella se nacionalno deklarirao Hrvatom, što je bio rezultat i vlastitog izbora i političkih stavova njegovog rodbinskog okruženja – osobito pra-ujaka D. Kotura, mecene i istaknutog člana Matice hrvatske.

Njegov identitet bio je višeslojan: po majci Hrvat, po ocu Srbin, zbog čega je tokom života bio podjednako neprihvaćen i u Zagrebu i u Beogradu, što ga je, paradoksalno, odvelo na plodonosna gostovanja po cijelom jugoslavenskom i srednjoevropskom prostoru.

Nakon mature u Zagrebu, Gavella studira filozofiju, slavistiku i germanistiku u Beču, gdje 1908. doktorira. Po povratku u domovinu, zapošljava se u Sveučilišnoj knjižnici u Zagrebu, a uskoro počinje objavljivati kazališne kritike pod pseudonimima Brankač i Aleksandar Mautner u njemačkom dnevniku Agramer Tagblatt.

Pozorišnu režiju prvi put iskušava 1914. godine postavljajući Schillerovu Mesinsku vjerenicu u HNK. Nakon prekida uzrokovanog Prvim svjetskim ratom, vraća se režiji s Mussetovim Svijećnjakom 1917. godine. Već tada pokazuje posebnu sklonost operi, koju intenzivno režira sve do 1922. godine kada postaje direktor Drame HNK.

Nakon četiri godine u Zagrebu, Gavella od 1926. do 1930. vodi Dramu u Beogradu. Od 1931. godine angažiran je u Brnu, a između ostalog gostuje i u Ljubljani, Splitu, Osijeku i Somboru. U tom razdoblju pokušava uspostaviti saradnju sa slavnim Konstantinom Stanislavskim, ali se njegovi planovi za angažman u Moskvi nikada ne ostvaruju.

U vremenu takozvane Nezavisne Države Hrvatske (NDH), Gavella ostaje aktivan u kulturnom životu: režira u HNK, objavljuje tekstove u listovima Spremnost i Neue Ordnung, predaje na Krugovalnoj postaji Zagreb, te režira i za Hrvatski krugoval.

Među brojnim projektima iz tog perioda, posebno se izdvaja njegov boravak u Sarajevu 1942. godine, gdje režira Hamleta i Dunda Maroja u tadašnjem Hrvatskom državnom kazalištu, ostavivši neizbrisiv trag i u bosanskohercegovačkom teatru.

Nakon uspostave Nezavisne Države Hrvatske 10. aprila 1941. godine, Sarajevo ulazi u sastav ove fašističke kvazitvorevine, a već 13. juna iste godine počinje djelovati Hrvatsko državno kazalište u Sarajevu, na temeljima nekadašnjeg Narodnog pozorišta. Prvi intendant je bio poznati književnik i dramatičar Ahmed Muradbegović, ali kazalištu je nedostajala umjetnička figura evropskog formata koja bi uspjela podići scensku produkciju na respektabilan nivo. U tom kontekstu, dolazak Branka Gavelle u Sarajevo 1942. godine označio je vrhunac toga kratkog ali značajnog razdoblja.

Gavella u sezoni 1942/1943. potpisuje režiju dvije predstave: Hamleta, premijerno izvedenog 24. oktobra 1942. godine, i Dunda Maroja, premijerno izvedenog 14. novembra iste godine. Bila je to hrabra, umjetnički ambiciozna odluka u vremenu kada je grad bio pod snažnim pritiscima rata i ideološkog diktata. Upravo te režije pokazuju Gavellinu umjetničku neovisnost i njegovu vjeru u snagu dramske literature.

U Hamletu, glavnu ulogu igrao je Safet Pašalić, dok su drugi značajni akteri bili Avdo Džinović (Klaudije), Vaso Kostić (Polonije), Blaž Nikolić (Horacije), Azalea Đačić (Ofelija) i Rejhan Demirdžić kao Bernard – tada još mladi glumac, ali već prepoznatljivog glumačkog potencijala.

Iako je Demirdžić tada bio na početku svoje glumačke karijere, njegovo kasnije ime postat će sinonim za bh. teatar, radio i televiziju, kroz desetljeća nezaboravnih uloga, među kojima je možda najpoznatija ona iz serijala Momo i Uzeir.

Demirdžićeva prva uloga bila je 1943. godine u predstavi Lako je muškarcima, a već naredne godine zaigrao je i u Mirandolini. Gavellina režija u kojoj je Demirdžić učestvovao svakako je bila jedan od važnih trenutaka u formiranju njegove umjetničke svijesti.

U Dundu Maroju, isticali su se Miro Kopač (Dundo Maroje), Luka Delić (Bokčilo), Milan Lekić (Pomet), te Jolanda Đačić i Ljubica Stefanović.

Gavella nije bio tek redatelj. Bio je mislilac pozorišta, čovjek koji je vjerovao da “na našoj sceni mora progovoriti čovjek”, kako je sam rekao prilikom osnivanja Zagrebačkog dramskog kazališta 1953. godine, zajedno s grupom glumaca i umjetnika koji su željeli drugačije, angažirano, moderno kazalište. Ista ta misao vodila ga je i u Sarajevu, gdje je kroz Hamleta i Dunda Maroja otvorio prostor za živi dijalog između klasika i savremenog gledatelja, između forme i duhovnog sadržaja.

U Gavellinim predstavama, scenski prostor bio je funkcionalan, osmišljen, svaki pokret i tišina imali su značenje. Njegov Hamlet nije bio puka repriza, već poziv na unutarnju refleksiju u vremenu kolektivnog straha. Dundo Maroje, pak, postaje kritika gramzivosti, licemjerja i pohlepe – tema koje su itekako odzvanjale u Sarajevu 1942. godine.

Vrijedi naglasiti da Gavellin boravak u Sarajevu dolazi u jednome od najdelikatnijih perioda. Iako se često njegov rad u NDH promatra s distancom, treba razumjeti i umjetničke i ljudske kontekste u kojima se kretao. U vrijeme režima koji je proizvodio nasilje i isključivost, Gavella je insistirao na univerzalnim vrijednostima umjetnosti – Shakespeare, Držić, i sam čin postavljanja ozbiljnih drama na scenu, postaju činovi kulturnog otpora.

Završetak rata Gavella dočekuje u Pragu, u tadašnjem Češkom protektoratu, gdje mu je omogućeno profesionalno djelovanje, za razliku od tadašnje Jugoslavije koja mu isprva nije dopuštala povratak. Stoga od 1945. režira u kazalištima Bratislave i Ostrave. Tek 1949. ponovno se pojavljuje na sceni HNK-a u Zagrebu, a već 1950. postaje jedan od utemeljitelja Akademije za kazališnu umjetnost (danas Akademija dramske umjetnosti u Zagrebu), gdje predaje glumu i režiju.

Tri godine kasnije, 1953. godine, Gavella s grupom mladih glumaca i intelektualaca osniva Zagrebačko dramsko kazalište, u zgradi nekadašnjeg „Malog kazališta“ u Frankopanskoj ulici. Među osnivačima tog kazališta, koje će kasnije nositi njegovo ime, bili su i istaknuti umjetnici poput Pere Kvrgića, Nela Eržišnik, Mia Oremović, Edo Murtić, Božidar Rašica, Sven Lasta, Bobi Marotti i mnogi drugi.

Tokom svoje karijere, Branko Gavella je režirao čak 279 dramskih i opernih djela, među kojima su posebno zapažene režije klasika poput Marina Držića, Ivana Gundulića, Tituša Brezovačkog, Miroslava Krleže, Milana Begovića, Williama Shakespearea, Luigija Pirandella i Richarda Wagnera. Bio je poznat po dubokom razumijevanju scenske dinamike, insistiranju na funkcionalnosti prostora i emocionalnoj autentičnosti glume.

Njegov redateljski sistem bio je autentičan i osoban, a oslanjao se na ideju „unutarnje istine“, čime je postao jedan od začetnika modernog europskog režiserskog izraza u jugoslavenskim okvirima. Gavella je bio prvi koji je sa scene pokušao skinuti teatar kostima, patetike i rutine, zamijenivši ga idejom pozornice kao prostora živog, misaonog sukoba i duhovne razmjene.

Osim režije, Gavella je bio neumoran pedagog, prevoditelj i pisac. Preveo je niz dramskih i opernih djela s francuskog, njemačkog, engleskog, češkog i talijanskog jezika, a bio je i redovni član Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti (JAZU) od 1961. godine.

Manje poznata činjenica iz njegovog života jeste njegova ljubav prema nogometu – bio je istaknuti sudac i jedan od pionira hrvatskog nogometnog suđenja. Zajedno s Franjom Bučarom, sudio je prvu zvaničnu prvenstvenu utakmicu u Hrvatskoj, između Croatie i Zagreba, 1912. godine.

Branko Gavella umro je osmog aprila 1962. godine u Zagrebu, ostavivši za sobom ogroman opus i naslijeđe koje i danas oblikuje pozorišni izraz širom regiona. Njegovo ime danas nosi Dramsko kazalište Gavella u Zagrebu.