Četvrtog juna 1920. godine, potpisivanjem Trianonskog ugovora, Mađarska je izgubila dvije trećine svoje teritorije i gotovo polovinu stanovništva. Ova duboka historijska rana, poznata kao “Trianonski sindrom”, i dalje snažno utječe na mađarsku nacionalnu svijest i politiku, posebno pod vodstvom premijera Viktora Orbána. Orbán koristi ovu historijsku traumu kako bi ojačao nacionalni identitet i utjecaj Mađarske u regiji, što ima značajne posljedice za susjedne zemlje, uključujući Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu

Trianonski mirovni ugovor, potpisan četvrtog juna 1920. u dvorcu Grand Trianon u Versaillesu, predstavlja jedan od najznačajnijih i najkontroverznijih dokumenata u historijiu Srednje Evrope. Za Mađarsku, nasljednicu ugarskog dijela Austro-Ugarske Monarhije, ovaj ugovor označio je gubitak oko dvije trećine teritorija i gotovo polovice stanovništva, uključujući milione etničkih Mađara koji su se našli izvan granica nove države.

Ovaj događaj, poznat kao “Trianonski sindrom”, ostavio je dubok trag u mađarskoj nacionalnoj svijesti, oblikujući ne samo historijsku memoriju već i savremenu politiku Mađarske, posebno pod vodstvom premijera Viktora Orbána.

Trianonski ugovor bio je dio šireg mirovnog procesa koji je uslijedio nakon Prvog svjetskog rata, a formalno je finaliziran na Pariškoj mirovnoj konferenciji (1919.–1920.). Cilj konferencije bio je uspostavljanje novog geopolitičkog poretka u Evropi nakon raspada višenacionalnih carstava, uključujući Austro-Ugarsku Monarhiju.

Pobjedničke sile Antante – predvođene Francuskom, Velikom Britanijom i Sjedinjenim Američkim Državama – imale su ključnu ulogu u oblikovanju uslova mira, dok su poražene države, uključujući Mađarsku, bile prisiljene prihvatiti diktat.

Mađarska delegacija, predvođena grofom Albertom Apponyijem, pokušala je na konferenciji osporiti etničke i historijske argumente za nove granice, ali njihovi napori bili su uzaludni. Saveznici su već donijeli odluke temeljene na vojnim i političkim činjenicama na terenu, kao i na principu nacionalnog samoodređenja koji je promovirao američki predsjednik Woodrow Wilson u svojih 14 tačaka. Ipak, primjena ovog principa bila je selektivna, jer su milioni etničkih Mađara ostali izvan granica matične države.

Prema uslovima Trianonskog ugovora, Mađarska je izgubila 72% svoje teritorije (od 325.000 km² na 93.000 km²) i 64% stanovništva (od oko 21 milion na 7,6 miliona). Ključne regije, poput Transilvanije (današnja Rumunija), Gornje Mađarske (Slovačka), Vojvodine (Srbija), Karpatske Ukrajine (Ukrajina), Gradišća (Austrija) i Prekmurja (Slovenija), pripojene su novoosnovanim ili proširenim državama. Oko 3,3 miliona etničkih Mađara našlo se izvan granica Mađarske, što je stvorilo značajne manjinske zajednice u susjednim zemljama.

U Slovačkoj regije Gornje Mađarske, uključujući gradove poput Bratislave, Košica i Nitre, pripojene su Čehoslovačkoj. Ove regije imale su značajnu mađarsku populaciju, koja i danas čini važnu manjinu u Slovačkoj.

U Rumuniji su Transilvanija, Banat, Partium i Krišana, koji su zajedno činili oko 100.000 km², pripojeni toj zemlji. Danas u Rumuniji živi više od 1,2 miliona Mađara, većinom u regiji Székelyföld u istočnoj Transilvaniji.

Kada je Srbija u pitanju, Vojvodina, uključujući Bačku, Banat i dijelove Baranje, pripojena je Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS). Mađarska manjina u Vojvodini, posebice oko Subotice, i dalje je značajna.

Dalje, Međimurje i dijelovi Baranje vraćeni su Hrvatskoj, koja je bila dio Kraljevine SHS. Ove regije imale su većinsko hrvatsko stanovništvo, ali su administrativno pripadale Ugarskoj.

Što se Austrije tiče, Gradišće (Burgenland) pripojeno je toj zemlji, gdje i danas postoji mala mađarska manjina. Karpatska Ukrajina, uključujući regije Máramaros i Ung, pripojena je Čehoslovačkoj, a kasnije Ukrajini. Prekmurje i dijelovi Štajerske pripojeni su Kraljevini SHS, a danas su dio Slovenije.

Gubitak teritorija imao je razorne ekonomske posljedice za Mađarsku. Država je izgubila većinu svojih prirodnih resursa (rudnici, šume, poljoprivredna zemljišta), industrijskih kapaciteta i prometne infrastrukture. Ova nova geopolitička stvarnost dovela je do privredne stagnacije i povećane ovisnosti o susjednim zemljama. Društveno, gubitak tolikog dijela stanovništva i teritorija stvorio je osjećaj kolektivne traume, koji se u mađarskom jeziku često opisuje pojmom Csonka Magyarország (u slobodnom prijevodu Okrnjena Mađarska).

U Mađarskoj je Trianonski ugovor postao sinonim za nacionalnu tragediju. Tokom međuratnog razdoblja, revizionizam je postao dominantna ideologija u Mađarskoj, s ciljem poništenja uslova Trianonskog ugovora. Trianonska odluka potresla je mađarsko društvo, a revizija Trianona postala je definirajući vanjskopolitički cilj zemlje u godinama između dva svjetska rata. Prvom bečkom odlukom Mađarska je 1938. ponovno dobila gotovo isključivo mađarski naseljeni južni dio Slovačke, 1939. Zakarpatje, 1940. drugom bečkom odlukom Sjevernu Transilvaniju i Sekeljsku zemlju, a zatim i Južnu regiju nakon njemačke okupacije Jugoslavije 1941.

Kao rezultat teritorijalnih dobitaka, Mađarska je gotovo udvostručila područje izgubljeno u Trianonu, a velika većina Mađara koji su živjeli u Karpatskom bazenu ponovno se našla unutar njenih granica, ali cijena toga bilo je sudjelovanje u ratu na strani nacističke Njemačke.

Ova politika dovela je do savezništva s nacističkom Njemačkom i fašističkom Italijom, što je rezultiralo privremenim teritorijalnim proširenjima tokom Drugog svjetskog rata (npr. Prva i Druga bečka arbitraža). Međutim, poraz u ratu vratio je granice definirane Trianonom, a Mađarska je postala dio sovjetske sfere utjecaja.

Danas Trianonski sindrom ostaje ključan element mađarskog nacionalnog identiteta. Viktor Orbán, premijer Mađarske od 2010. godine, iskoristio je ovu traumu kao politički alat za mobilizaciju biračkog tijela i jačanje nacionalnog osjećaja. Njegova vlada donijela je 2010. godine Zakon o nacionalnoj pripadnosti, kojim se četvrti juni proglašava Danom nacionalnog jedinstva, naglašavajući ideju da su Mađari jedinstvena nacija bez obzira na državne granice.

Orbán, vođa desničarske stranke Fidesz, koristi Trianonsku traumu kao ključni element svoje politike. Njegova retorika često naglašava da je Trianon bio “nacionalno raspeće” i nepravda koja i dalje “krvari” u mađarskoj kolektivnoj svijesti. Ova strategija ima nekoliko dimenzija. Orbán koristi Trianon za jačanje nacionalnog identiteta i mobilizaciju birača. Retorika o “nacionalnom jedinstvu” i “odbrani Mađara izvan granica” pomaže mu u konsolidaciji podrške unutar zemlje, posebice među konzervativnim i nacionalistički orijentiranim glasačima. Opoziciju često optužuje za zanemarivanje nacionalnih interesa, dok svoju politiku predstavlja kao domoljubnu.

Njegova vlada omogućila je etničkim Mađarima u susjednim zemljama stjecanje mađarskog državljanstva i glasačkog prava. Ova politika, započeta 2011. godine, izazvala je napetosti s Rumunijom, Slovačkom i Ukrajinom, koje vide ovaj potez kao miješanje u njihove unutrašnje poslove. Mađarska takođe finansira kulturne i obrazovne institucije u regijama s mađarskom manjinom, poput Transilvanije ili Vojvodine.

Orbánova politika “nacionalnog ujedinjenja bez promjene granica” ima za cilj jačanje mađarskog utjecaja u Srednjoj Evropi. Iako formalno priznaje današnje granice, njegova podrška mađarskim zajednicama i savezništvo sa secesionističkim političarima poput Milorada Dodika izazivaju zabrinutost u regiji.

Za Hrvatsku, Trianonski ugovor imao je dvojako značenje. S jedne strane, označio je kraj mađarske dominacije nad Hrvatskom, koja je bila dio Kraljevine Ugarske unutar Austro-Ugarske Monarhije. Raspad Monarhije i potpisivanje Trianona omogućili su ujedinjenje južnoslavenskih naroda u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS). Međutim, očekivanja o većoj autonomiji u novoj državi brzo su se pokazala iluzornima, jer je centralistički Vidovdanski ustav (1921.) učvrstio dominaciju Beograda.

Teritorijalno, Trianon je Hrvatskoj donio povratak Međimurja i dijela Baranje, regija s većinskim hrvatskim stanovništvom koje su prije bile pod upravom Ugarske. Pitanje Bačke i Banata, gdje je živjela značajna hrvatska i bunjevačka populacija, ostalo je sporno, jer su te regije pripale Srbiji unutar Kraljevine SHS. U hrvatskoj historijskoj memoriji, Trianon se stoga percipira kao kraj mađarske hegemonije, ali i početak nove, beogradske dominacije.

Bosna i Hercegovina nije bila izravno uključena u pregovore o Trianonskom ugovoru, ali su njegove posljedice imale značajan odjek. Prije Prvog svjetskog rata, Bosna i Hercegovina imala je poseban status unutar Austro-Ugarske, pod zajedničkom upravom Beča i Budimpešte od 1878. godine, a formalno je anektirana 1908. godine. Nakon rata, Trianon je legitimizirao teritorijalnu ekspanziju Kraljevine SHS, čime je Beograd preuzeo kontrolu nad Bosnom i Hercegovinom, unatoč njenoj složenoj nacionalnoj strukturi.