Historija operativnog rada OZN-e i UDB-e u Crnoj Gori prema muslimanskom stanovništvu između 1944. i 1947. godine pokazuje kako je revolucionarna vlast shvatala religiju i manjine: ne kao dio društvene raznolikosti, nego kao prijetnju. Kroz likvidacije, hapšenja, praćenja i konfiskacije oblikovan je prostor u kojem je muslimanska zajednica izgubila sigurnost, imovinu i mogućnost autonomnog djelovanja. Taj period bio je svojevrsna „laboratorija represije“, u kojoj se testirao model odnosa prema vjerskim zajednicama u cijeloj Jugoslaviji

Godine 1944. u Jugoslaviji započinje završna faza rata i paralelno formiranje novog, komunističkog društveno-političkog sistema. Ključnu ulogu imala je Komunistička partija Jugoslavije (KPJ), koja je putem Narodnooslobodilačke vojske (NOV) nastojala uspostaviti ne samo vojnu kontrolu, nego i ideološki poredak u oslobođenim krajevima.

KPJ je još u toku rata bila svjesna da povlačenje okupatora neće značiti i kraj otpora. Naprotiv, ostajale su razgranate mreže političkih, vjerskih i nacionalnih snaga koje su se protivile revolucionarnim promjenama. Upravo zato je u maju 1944. osnovano Odjeljenje za zaštitu naroda (OZN-a), političko-policijska i kontraobavještajna služba, oblikovana po uzoru na sovjetski NKVD.

Ideološki okvir nove države počivao je na marksističko-lenjinističkoj interpretaciji historije i društva, a njen ključni stub bila je materijalistička filozofija. Posljedice su bile direktne i vidljive: već školske 1945/46. vjeronauka je uklonjena iz obrazovnog sistema, dok su agrarnom reformom i kolonizacijom oduzimana dobra vjerskim zajednicama i privatnim licima. Time su islamske zajednice, kao i druge konfesije, postale ideološki neprijatelji sistema.

Posebno težak položaj imalo je muslimansko stanovništvo Crne Gore. Podijeljeno na dvije etničke grupe, slavenskog i albanskog porijekla, ono je u velikoj mjeri bilo rezervisano prema novim vlastima. Tokom rata, značajan broj muslimanskih vjerskih službenika, pa i samih vjernika, nije podržavao NOP sve do 1944. godine.

Ovo je oblikovalo dugotrajan odnos sumnje i nepovjerenja, u kojem su muslimanski vjerski službenici bili predmet pojačanog nadzora, a muslimanska sela i mahale – prostor posebnog operativnog tretmana.

Josip Broz Tito izdao je 13. maja 1944. strogo povjerljivo naređenje o formiranju OZN-e. Njeni zadaci obuhvatali su obavještajni i kontraobavještajni rad na okupiranim i oslobođenim teritorijama, te unutar same vojske. Vrlo brzo, u avgustu iste godine, pored OZN-e nastao je i Korpus narodne odbrane Jugoslavije (KNOJ), vojno krilo zaduženo za pretres terena i likvidaciju odmetničkih grupa.

Nakon rata, u martu 1946, izvršena je reorganizacija: od OZN-e nastale su dvije službe, Uprava državne bezbjednosti (UDB-a) i Kontraobavještajna služba JNA (KOS). Dok je KOS ostao vojna formacija, UDB-a je dobila zadatak praćenja i neutralizacije političkih protivnika u civilnom društvu.

Rankovićev elaborat iz jula 1945. pokazuje kako je rad OZN-e bio sistematski. Uvedene su četiri kartoteke: Agenturno-informativna mreža – popis saradnika i špijuna; Antinarodni elementi i strani špijuni; Uhapšeni i osuđeni; Lica za kojima je izdata potjernica.

Svaka općina morala je imati najmanje tri saradnika, ali u praksi je taj broj bio veći. Saradnici nisu smjeli znati jedni za druge, a podaci su se vodili precizno: generalije, način vrbovanja, pseudonim, oficir koji ga drži na vezi.

Takva mreža omogućavala je režimu prevenciju. Cilj je bio „spriječiti u zametku“ svaku kontrarevolucionarnu aktivnost. To je uključivalo nadzor nad muslimanskim džematima, imamima i hodžama, ali i praćenje običnih vjernika koji su iskazivali antikomunističke stavove.

Na prostoru Crne Gore, oslobađanom tokom jeseni 1944. godine, OZN-a i KNOJ imali su poseban zadatak: odmah nakon povlačenja njemačkih snaga, trebalo je spriječiti povratak ili reorganizaciju kontrarevolucionarnih grupa. U periodu od septembra 1944. do januara 1945. oslobođeni su Nikšić, Plav, Rožaje, Pljevlja, Bar, Ulcinj, Podgorica i Bijelo Polje. Upravo su ta mjesta bila ujedno i centri muslimanskog stanovništva.

Muslimanska zajednica bila je dvostruko ranjiva. Prvo, zbog percepcije nove vlasti da vjerske zajednice predstavljaju ideološke protivnike. Drugo, zbog etničkog položaja između slavenskog i albanskog identiteta. U poslijeratnim dokumentima Zemaljske komisije za utvrđivanje zločina okupatora, pripadnici istih mahala bilježeni su različitim oznakama: „Musliman“, „Srbin – musliman“, „Crnogorac“ ili „Albanac“,zavisno od sreza i političkog interesa. Takva administrativna fluidnost bila je osnova za različit tretman od strane službi.

Poseban problem predstavljala je granica s Albanijom. Za muslimansko stanovništvo Plava, Gusinja i Tuzi tokom rata je postojala opcija priključenja Velikoj Albaniji, pa su i nakon oslobođenja ti krajevi ostali pod sumnjom. U izvještajima OZN-e jasno se navodi da se u pograničnim selima „osjeća doza uticaja albanskih šovinista“ i da stanovništvo „rezervisano drži prema narodnoj vlasti“.

U cijeloj Jugoslaviji, pa i u Crnoj Gori, obrazac rada bio je jednoobrazan: mreža doušnika, hapšenja, isljeđivanja, praćenja i brutalne metode ispitivanja. Rankovićev elaborat iz 1945. eksplicitno govori da je preventivni rad bio važniji od naknadne represije. Dakle, cilj je bio stvaranje stalne atmosfere nadzora, u kojoj se svaki znak otpora gušio u začetku.

Za muslimansko stanovništvo to je značilo da je i najmanja kritika ateističke propagande, skidanja feredže ili oduzimanja vakufske imovine bila predmet operativnog tretmana. Hodže i imami koji su kritikovali marksističku doktrinu ili se nadali intervenciji zapadnih saveznika, odmah su evidentirani u kartotekama. Njihova sudbina kretala se od „prevaspitavanja“ i saslušavanja, preko sudskih procesa, do fizičke likvidacije.

OZN-a i UDB-a bile su, kako su ih same vlasti nazivale, „čuvari revolucije“. Njihov zadatak nije bio samo praćenje neprijatelja, nego i oblikovanje društva prema komunističkom modelu. Zato su vjerske zajednice bile prve na udaru: one su predstavljale paralelni sistem identiteta, autoriteta i moralnog poretka koji je KPJ nastojala uništiti.

Već u decembru 1944, dok su trajale završne borbe za oslobođenje Crne Gore, OZN-a je proširila djelovanje i na susjednu Albaniju. U Skadru je formirano posebno opunomoćstvo, jer je veliki broj kontrarevolucionarnih elemenata pokušavao pobjeći upravo preko granice. Teško pristupačni tereni i jatačka mreža omogućavali su sklonište pripadnicima sve tri konfesije, pravoslavcima, muslimanima i katolicima.

U izvještaju načelnika ovog odjeljenja, majora Mihaila Đerkovića, od 17. decembra 1944. pominju se likvidacije bjegunaca među kojima su bili i muslimani: Islam Ćerić i Alil Kapadžić iz Podgorice te Ibrahim Krčiković iz Bara. U narednim mjesecima uslijedili su novi izvještaji. Tako se u dokumentu iz januara 1945. navodi da su muslimanski bjegunci, Ibrahim Bibezić iz Podgorice, Rustem Ferović iz Plava, Šerif Tuzović iz Podgorice, Bećir Zotović iz Bara, Džemal Isiaku iz Ulcinja i Sadik Ajdari iz Tuzi, predati iz Albanije natrag OZN-i u Crnoj Gori.

Ovakvi slučajevi pokazuju dvosmjernu saradnju jugoslovenske i albanske službe bezbjednosti. Često su hapšenja i predaje završavale likvidacijama, uz obrazloženje da su zatvorenici „pokušali bijeg“.

Granica Crne Gore i Albanije u godinama nakon rata bila je prostor konstantnih tenzija. Jugoslovenska i albanska OZN-a imale su uske kontakte. Primjeri iz 1946. godine govore o formalizovanoj saradnji: organi obje države mogli su u potjeri za odmetničkim grupama prelaziti granicu do 10–15 kilometara, dok se ne pojave službeni organi susjedne države.

Albanska OZN-a je čak predavala jugoslovenskoj petine zatvorenika. U aprilu 1946. predata su petorica, od kojih su četvorica bili muslimani: Murat Beći iz Gusinja, Cak Zeć Bećiri iz Gusinja, Tahir Pepić iz Tuzi i Sul Redž Sulja iz Ulcinja. Kazne su varirale od godinu do dvadeset godina zatvora, a „krivice“ su se kretale od pripadnosti lokalnoj miliciji do samoproglašenog oficirskog čina u JA.

No, saradnja nije uvijek bila glatka. U maju 1947. došlo je do incidenta kada je tokom sprovođenja zatvorenika iz Albanije u Crnu Goru ubijeno pet lica, trojica muslimana (Hasan Hot i Hamza Bela iz Gusinja te Redžo Medunjanin iz Plava). Zvanično objašnjenje bilo je da su „pokušali bijeg“. No, događaj je izazvao nepovoljne komentare među lokalnim muslimanskim i albanskim stanovništvom, te narušio odnose dviju službi.

UDB-a je vodila precizne evidencije. Primjer je dopis Okružnog opunomoćstva u Bijelom Polju od 31. decembra 1946, sa spiskom od 353 lica iz pljevaljskog sreza za koja se vjerovalo da su bili u SS divizijama ili muslimanskoj miliciji. Za mnoge se nije znalo gdje se nalaze, bili su u bjekstvu, ali je naređeno da se svi koji se pojave odmah stave pod praćenje.

Sličan pristup korišten je i u kontroli pošte. OZN-a i UDB-a redovno su otvarale pisma koja su dolazila iz inostranstva, jer se veliki broj muslimana našao u emigraciji, od Turske do Egipta. Samo u bjelopoljskom srezu evidentirano je 106 dolazaka iz inostranstva, od čega 62 iz Turske i deset iz Egipta. Posebno su praćena lica koja su se vraćala („repatrijci“), a analizirani su i nadimci u pismima radi otkrivanja eventualnih šifara.

U izvještaju iz januara 1945. o stanju u plavsko-gusinjskoj i rožajskoj oblasti navodi se da se u selima uz granicu „osjeća doza uticaja albanskih šovinista“ i da narod „rezervisano drži prema vlasti“. Balističke grupe brojale su i do 600 ljudi, kontrolisale su sela poput Vuklja, Nokle, Broja i Tamara.

Za muslimansko stanovništvo to je značilo stalno balansiranje: dio ga je sebe vidio u Crnoj Gori (posebno oni integrisani još 1878. u Podgorici i Baru), dio je bio okrenut Sarajevu i Bosni, a dio, naročito uz granicu, gajio je simpatije prema ideji Velike Albanije. Sve to činilo ih je trajnim predmetom sumnje i nadzora.

Revolucionarna represija nije bila samo prolazna epizoda, već proces koji je dugoročno oblikovao odnose muslimanskog stanovništva s novim režimom. Najprije, muslimanska zajednica je doživjela gubitak imovinske i institucionalne osnove. Agrarnom reformom oduzeta je značajna vakufska zemlja, što je oslabilo ekonomske temelje džemata. Islamske zajednice, koje su stoljećima počivale na autonomnom finansiranju kroz vakufe, sada su bile zavisne od države.

Drugo, represija je dovela do demografskih promjena. Dio muslimana odlučio je na iseljavanje, posebno u Tursku, što je nastavak trenda iz ranijih perioda (nakon 1878. i 1912). Samo u drugoj polovini 1940-ih zabilježeni su deseci povrataka ili odlazaka u inostranstvo, često uz nadzor UDB-e. Ova iseljavanja su imala dugoročne posljedice po strukturu stanovništva u plavsko-gusinjskoj, ulcinjskoj i podgoričkoj oblasti.

Treće, došlo je do marginalizacije vjerskih službenika. Hodže i imami, koji su uživali ugled među vjernicima, sada su postali meta praćenja i pritisaka. Svaka kritika ateizma ili komunizma tumačena je kao „kontrarevolucionarna propaganda“. Mnogi su završili u zatvoru, a neki i likvidirani pod sumnjom da sarađuju s „balističkim grupama“. Autoritet islamskih učenjaka u društvu naglo je opao, ne zato što su izgubili ugled među vjernicima, nego zato što im je država ograničila djelovanje.

Novi sistem imao je jasnu misiju: stvoriti ateističko društvo. Uklanjanje vjeronauke iz škola 1945/46. bio je samo početak. U muslimanskim sredinama dodatni udar bio je kampanja skidanja zara i feredže, koja je predstavljena kao emancipacija, ali je u praksi doživljena kao napad na identitet i običaje.

Za muslimanske žene to je značilo dvostruki teret: s jedne strane, državna propaganda ih je prikazivala kao simbol „zaostalosti“ koju treba ukinuti, a s druge, same zajednice su ih posmatrale kao čuvarice tradicije. Tako je upravo pitanje ženske odjeće postalo političko i ideološko polje sukoba.

U isto vrijeme, islam se poistovjećivao s potencijalnim neprijateljstvom. Nije bilo važno da li su muslimani aktivno djelovali protiv nove vlasti, sama činjenica pripadnosti vjeri činila ih je predmetom sumnje. Time se islamska zajednica našla u poziciji stalnog dokazivanja lojalnosti državi.

Jedan od najtežih aspekata bila je pitanje nacionalne identifikacije. Kako pokazuju arhivski dokumenti, ista lica mogla su biti upisana kao „Musliman“, „Crnogorac“, „Srbin – musliman“ ili „Albanac“, zavisno od administrativne logike i političkog interesa. Ova fluidnost stvorila je nesigurnost u identitetskom smislu.

Muslimani u Podgorici i Baru uglavnom su sebe smatrali dijelom crnogorskog društva, ali su imali antikomunistički stav zbog oduzimanja imovine i ateizma. Muslimani u Plavu, Gusinju i Rožajama oslanjali su se na vezu s Bosnom i Sarajevom, dok su oni uz granicu (Tuzi, Ulcinj) kalkulisali s idejom Velike Albanije.

Takva raznolikost učinila je muslimansko stanovništvo posebno podložnim optužbama za nelojalnost. UDB-a je to koristila kao osnov za stalni nadzor. Sam osjećaj da se zajednica nalazi „pod lupom“ vlasti ostavio je trajne posljedice na političku participaciju muslimana u Crnoj Gori.

Jedna od najtrajnijih posljedica represije bila je kultura šutnje. Strah od hapšenja i likvidacija učinio je da se muslimanske porodice povuku u privatnost, izbjegavajući javno iskazivanje nezadovoljstva. Generacije su odrastale u uvjerenju da je bolje prešutjeti nego otvoreno govoriti o nepravdi.

Ova šutnja postala je dio kolektivne memorije. Tek kasnije, padom komunističkog sistema, počeli su se iznositi svjedočanstva o hapšenjima, progonima i ubistvima. Međutim, za mnoge muslimanske porodice trauma ostaje i danas, jer je period 1944–1947. bio vrijeme kada su izgubili i imovinu i osjećaj sigurnosti.

Djelovanje OZN-e i UDB-e prema muslimanskom stanovništvu u Crnoj Gori nije izolovan slučaj. Ono je dio šireg obrasca odnosa komunističkog sistema prema vjerskim zajednicama u cijeloj Jugoslaviji. Ipak, muslimani u Crnoj Gori bili su posebno pogođeni, jer su bili višestruko „obilježeni“: kao vjernici, kao etnička manjina i kao stanovništvo pograničnog područja.

U poređenju s katoličkom i pravoslavnom zajednicom, muslimani su bili ranjiviji. Njihove institucije nisu imale istu političku zaštitu niti međunarodni uticaj kao Katolička crkva, a ni brojnost kao Srpska pravoslavna crkva. Islamska zajednica je zbog toga postala lakša meta represije.

Slučajevi likvidacija i hapšenja pokazuju da je nova vlast muslimane doživljavala kao „potencijalno nelojalne“ i da je njihova lojalnost državi morala stalno biti dokazana. To objašnjava i stalni nadzor nad muslimanskim vjerskim službenicima, ali i nad običnim vjernicima koji su samo održavali kontakte s inozemstvom.

Ako se Crna Gora posmatra u jugoslovenskom okviru, vidi se da su slične mjere provođene i u drugim republikama. U Bosni i Hercegovini i na Kosovu muslimansko stanovništvo takođe je bilo pod posebnim nadzorom, dok su u Sloveniji i Hrvatskoj na udaru bile katoličke strukture. Ali, razlika je u tome što su muslimani Crne Gore bili malobrojniji i geografski koncentrisani, pa je represija bila oštrija i direktnija.

Ova situacija podsjeća na poznatu praksu sovjetskog NKVD-a, gdje su manjinske etničke i vjerske zajednice bile označavane kao „slabe tačke“ sistema. Jugoslovenski komunisti su preuzeli isti model, primjenjujući ga u lokalnim okvirima.

Period 1944–1947. ostavio je dubok trag u sjećanju muslimanske zajednice Crne Gore. Taj trag ima nekoliko dimenzija. Iseljavanje u Tursku i druge zemlje smanjilo je broj muslimana, posebno u Plavu, Gusinju i Ulcinju. Ateističke reforme i represija nad običajima (zar, feredža, vakufska imovina) trajno su izmijenile kulturni pejzaž zajednice. Dalje, muslimani su decenijama nakon rata ostali na margini političkog života u Crnoj Gori, jer su bili obilježeni kao „sumnjivi elementi“. Konačno, kultura šutnje i straha oblikovala je kolektivni identitet, a trauma je prenošena kroz generacije.

Historija operativnog rada OZN-e i UDB-e u Crnoj Gori prema muslimanskom stanovništvu između 1944. i 1947. godine pokazuje kako je revolucionarna vlast shvatala religiju i manjine: ne kao dio društvene raznolikosti, nego kao prijetnju. Kroz likvidacije, hapšenja, praćenja i konfiskacije oblikovan je prostor u kojem je muslimanska zajednica izgubila sigurnost, imovinu i mogućnost autonomnog djelovanja. Taj period bio je svojevrsna „laboratorija represije“, u kojoj se testirao model odnosa prema vjerskim zajednicama u cijeloj Jugoslaviji.

Za savremeno čitanje ove historije važno je naglasiti da se iza hladnih arhivskih dokumenata kriju konkretne ljudske sudbine: imami koji su morali birati između vjere i lojalnosti režimu, porodice koje su noću strahovale od kucanja na vrata, žene prisiljene da skinu feredžu, i čitave generacije koje su šutjele o onome što su preživjele. Represija nije uspjela uništiti identitet zajednice, ali ga je izmijenila. Muslimani u Crnoj Gori su opstali ali sjećanje na period 1944–1947. ostalo je trajno urezano kao simbol vremena kada je država nastojala da ih „preodgoji“ silom.

IZVOR: Aleksandar Stamatović, Filip Vučetić: Operativni rad OZN-e/UDB-e Crne Gore prema muslimanskom stanovništvu i vjerskim službenicima 1944-1947. godine (HISTORIJSKI POGLEDI br. 13)