Presuda Anti Furundžiji u Haagu, izrečena desetog decembra 1998. godine, bila je prva presuda kojom je silovanje prepoznato i sankcionirano kao ratni zločin. Presuda iz 1998. godine označila je prekretnicu u međunarodnom pravu, potvrdivši da seksualno nasilje nije sporedna posljedica sukoba, nego oružje mučenja, poniženja i etničkog progona. Time je Haški tribunal otvorio put nizu presuda za zločine počinjene u Bosni i Hercegovini, posebno u predmetima koji su razotkrili sistematsko porobljavanje i silovanje žena u Foči

Presuda Haškog tribunala Anti Furundžiji iz decembra 1998. godine ostaje jedan od najznačajnijih trenutaka u razvoju međunarodnog humanitarnog i krivičnog prava. Bila je to prva presuda međunarodnog suda u kojoj je silovanje definirano i sankcionirano kao ratni zločin u svojstvu mučenja i povrede ljudskog dostojanstva, te prva koja je kriminalizirala i prisustvo zapovjednika kao oblik ohrabrivanja izvršioca seksualnog nasilja.

Za Bosnu i Hercegovinu, gdje je seksualno nasilje počinjeno u masovnim razmjerama, ova presuda predstavljala je simbol početka međunarodnog priznanja onoga što su preživjele žene godinama pokušavale reći: da seksualno nasilje nije “sporedna posljedica” rata, nego oružje etničkog progona, terora i uništenja.

Haški je sud 10. decembra 1998. donio presudu koja će postai historijska: Anto Furundžija, nižerangirani komandant jedinice HVO-a u srednjoj Bosni, osuđen je na deset godina zatvora na temelju optužnice koja je kriminalizirala njegovo prisustvo, u svojstvu zapovjednika, silovanju i teškom seksualnom zlostavljanju zatočenice.

“Pretresno vijeće je zaključilo da je svjedokinja A podvrgnuta silovanju i teškom seksualnom zlostavljanju od strane optuženog B tokom ispitivanja koje je vodio Anto Furundžija. Optuženi B penetrirao je penisom u usta, vaginu i anus svjedokinje A. Silovanja i seksualno zlostavljanje počinjeni su javno; pripadnici ‘Džokera’ gledali su i tiskali se oko otvorenih vrata ostave. Smijali su se onome što se događalo”, navodi se iz sažetka presude.

“Pretresno vijeće je zaključilo da Anto Furundžija nije lično silovao svjedokinju A, ali njegovo prisustvo i njegovo nastavljanje ispitivanja ohrabrili su optuženog B i znatno pridonijeli krivičnim djelima koja je počinio. Furundžija je proglašen krivim za pomaganje i podržavanje povreda protiv ličnog dostojanstva, uključujući silovanje.” Pretresno vijeće osudilo je Furundžiju na 10 godina zatvora. Presudom koju je izrekla sutkinja Florence Mumba, zajedno sa sudijama Antonijem Casseseom i Richardom Mayem, Haški tribunal prvi put u historiji formulirao je jasnu definiciju silovanja kao mučenja, proširivši dotadašnje međunarodnopravne standarde.

Presuda Furundžiji nije bila izolovan slučaj. Ona se nadovezala na raniju presudu Dušku Tadiću, prvu presudu Haškog tribunala, u kojoj je seksualno nasilje također priznato kao ratni zločin. U logorima Omarska, Keraterm i Trnopolje, gdje su zatočeni nesrbi bili izloženi nepojmljivom poniženju, silovanje je prvi put u historiji humanitarnog prava tretirano kao zločin jednak mučenju, ubistvima i teškim premlaćivanjima.

Haški tribunal nastavio je tim putem i 2001. godine izrekao presudu koja se i danas smatra obrazcem za međunarodno procesuiranje seksualnog nasilja: slučaj Kunarac, Kovač i Vuković, poznat kao “predmet Foča”. U toj presudi, silovanje i porobljavanje po prvi put su kvalificirani kao zločin protiv čovječnosti.  Žene i djevojke, neke stare tek 12 godina, držane su mjesecima kao seksualne ropkinje, posuđivane i prodavane drugim vojnicima, podvrgnute poniženju nezamislivih razmjera.

Haški Tribunal je stvorio više relevantne sudske prakse o seksualnom nasilju nego sve međunarodne jurisdikcije u prethodnih pet stoljeća. To potvrđuju i podaci: od 161 optužnice, čak 91 uključuje seksualne zločine, u BiH je podignuto 127 optužnica, od čega se 75 odnosi na seksualno nasilje, za Hrvatsku su seksualni zločini kriminalizirani u pet optužnica, za Kosovo u jedanaest.

Zašto su ovi brojevi važni? Zato što razotkrivaju masovnost sistematskog seksualnog nasilja nad Bošnjakinjama i drugim ženama, ali i činjenicu da su mu bili izloženi i muškarci. Haški tribunal omogućio je da se ti zločini nazovu pravim imenom: mučenje, ropstvo, uništavanje identiteta.

Sama činjenica da je više od polovine haških optužnica uključivalo i optužbe za seksualne zločine pokazuje koliko je Tribunal ozbiljno shvatio svoju misiju. Posebno u slučaju Bosne i Hercegovine, gdje je masovnost silovanja premašila sve ranije međunarodne presedane, MKSJ je razvio pravne standarde koji su nadilazili dotadašnje okvire i utemeljio shvatanje da seksualno nasilje nije sporedni, nego centralni instrument ratne strategije. Time je Haški sud postao ključni laboratorij međunarodnog prava u kojem su prvi put precizno definirani pojmovi poput seksualnog ropstva, mučenja kroz seksualno nasilje i povrede dostojanstva osobe. Ono što je posebno značajno jeste da su ove definicije nastale kroz svjedočenja preživjelih, čiji su glasovi, ranije gurani na margine, postali osnova pravne transformacije.

Silovanje kao ratna strategija nije izum balkanskih ratova. Poznati su slučajevi masovnih silovanja Njemica i Srbijanki koje su počinili sovjetski vojnici tokom Drugog svjetskog rata. Međunarodna istraživanja pokazuju da su između 250.000 i 500.000 žena i djevojaka, uglavnom Tutsija, silovano tokom genocida u Ruandi. U Bosni i Hercegovini procjene govore o najmanje 20.000 žrtava.

U samoproglašenoj “Islamskoj državi” žene Jezida su porobljavane i silovane. U Etiopiji, DR Kongu i Sudanu silovanje je dokumentirano kao sredstvo progona i terora. Istrage terorističkih napada Hamasa 7. oktobra 2023. u Izraelu ukazale su na “rašireno” i “sistematsko” seksualno nasilje. UN-ovi izvještaji bilježe i seksualno nasilje izraelskih snaga nad Palestinkama.

U Ukrajini, UN je 2023. dokumentirao 85 žrtava ratnog seksualnog nasilja (52 muškarca, 31 žena, dvoje maloljetnika). Globalno je 2023. zabilježeno najmanje 3.900 slučajeva konfliktnog seksualnog nasilja, od čega su 95 posto žrtve žene i djevojke. Sve ove brojke su grube procjene, jer se seksualno nasilje u ratu dramatično rijetko prijavljuje. Strah, sram i stigmatizacija i dalje su moćne prepreke.

Šta nam, tri decenije kasnije, govori presuda Anti Furundžiji? Prvo, ona potvrđuje da komandna pozicija nosi moralnu i pravnu odgovornost čak i kada zapovjednik nije direktni izvršilac. Njegovo prisustvo, autoritet i pasivnost mogu biti presudni u počinjenju zločina. Drugo, ona svjedoči o transformaciji međunarodnog prava koje je, zahvaljujući radu MKSJ-a, počelo razumijevati da je seksualno nasilje oružje genocida, etničkog čišćenja i terora. Treće, ona je dala glas žrtvama, posebno ženama, koje su decenijama bile gurane na margine historije rata.

I konačno, ona nas podsjeća da je borba protiv nekažnjivosti dug proces. Seksualno nasilje, od Foče i Višegrada, preko Afrike i Bliskog istoka, do Ukrajine, ostaje jedno od najrasprostranjenijih, najstrašnijih i najteže procesuiranih zločina.

Haški tribunal nije mogao izliječiti traume, ali je stvorio pravni jezik i sudsku praksu koja je postavila temelje za buduće procese. U tome leži njegova historijska veličina. Presuda Anti Furundžiji ostaje dokument kojim je međunarodna zajednica prvi put jasno rekla: seksualno nasilje nije neizbježna posljedica rata, ono je ratni zločin.