Krvavi sukobi raselili više od 130.000 ljudi, dok lideri upozoravaju na opasnost od eskalacije u otvoreni rat. Stari sporovi oko hramova rasplamsavaju kolonijalna neprijateljstva u jugoistočnoj Aziji

Tajlandski premijer u tehničkom mandatu, Phumtham Wechayachai, upozorio je u petak da bi oružani sukobi s Kambodžom mogli prerasti u rat. U trenutku kada su granični okršaji ušli u drugi dan, najmanje 18 civila i sedam vojnika je poginulo, a preko 131.000 Tajlanđana evakuirano je iz osam okruga koji su stavljeni pod ratno stanje, prema podacima tamošnjeg Ministarstva zdravstva. Istovremeno, stotine Kambodžana su pod artiljerijskom vatrom bježale iz pogođenih područja – neki i na traktorima – tražeći utočište dublje u unutrašnjosti zemlje.

Riječ je o najtežem oružanom incidentu u posljednjih 14 godina, a sukobi su ponovno izbili u području drevnog hrama Prasat Ta Muen Thom, koji i Tajland i Kambodža smatraju svojim teritorijem. Hram se nalazi u gusto pošumljenom, teško pristupačnom dijelu granice, a njegovo vlasništvo nikada nije jasno razgraničeno, dijelom zbog kolonijalne prošlosti regije.

Kineski ministar vanjskih poslova Wang Yi izjavio je da se uzrok krize može tražiti u “naslijeđu zapadnih kolonizatora”, konkretno Francuske, koja je vladala Kambodžom od 1863. do 1953. godine. Francuska kolonijalna administracija je tada nacrtala granice koje su, prema mišljenju mnogih Tajlanđana, nepravedno oduzele historijski tajlandske teritorije.

Ove geopolitičke pukotine povremeno izbijaju na površinu, obično oko svetih hramova. Najpoznatiji takav slučaj bio je Preah Vihear, koji je od 2008. do 2011. bio epicentar krvavih sukoba. Sada se upravo taj hram ponovo nalazi u središtu pažnje, nakon što je Tajland objavio da je „eliminsao 100 kambodžanskih vojnika“ u njegovoj neposrednoj blizini.

Francuska kolonijalna ekspanzija u Aziji započela je sredinom 19. stoljeća, pod izgovorom zaštite katoličkih misionara i širenja „civilizacijske misije“. Prvo je anektiran južni dio današnjeg Vijetnama (Kochinchina), potom središnji Vijetnam (Annam) i sjever (Tonkin). Godine 1887. osnovana je Unija Francuske Indokine, a Laos je pridružen nekoliko godina kasnije, nakon razgraničenja sa Sijamom (današnjim Tajlandom). Time je Pariz uspostavio nadzor nad ogromnim područjem koje je brojem stanovnika, resursima i strateškom pozicijom bilo od izuzetne važnosti za francuski imperij.

Francuska Indokina je formalno bila sastavljena od pet entiteta: Kochinchine, Annam, Tonkin (današnji Vijetnam), te Kambodže i Laosa. Svaka od ovih regija imala je određeni stepen autonomije, ali je stvarna vlast bila u rukama francuskog generalnog guvernera sa sjedištem u Hanoju.

Jedna od najtrajnijih posljedica francuske vladavine bila je arbitrarno povučena granica između kolonijalnih entiteta, bez obzira na historijske, etničke ili kulturne veze među narodima. Na primjer, mnoge teritorije koje su historijski pripadale Sijamu ili bile pod utjecajem vijetnamskih dinastija, Francuzi su priključili Kambodži ili Laosu kako bi osnažili svoje kolonijalne saveznike i oslabili lokalne sile koje su pružale otpor kolonizaciji.

Upravo te granice, nacrtane između 1863. i 1907. godine, danas predstavljaju uzrok brojnih graničnih sporova – najvidljivijih između Kambodže i Tajlanda, kao i Laosa i Tajlanda. Među najspornijim tačkama su drevni hramovi i planinski prelazi, poput Preah Viheara i Prasat Ta Muen Thom, koji su tokom francuske uprave upisani u kambodžanski teritorij, iako ih Tajland smatra dijelom svog historijskog naslijeđa.

Kambodža je pod francusku zaštitu formalno stavljena 1863. godine, nakon višegodišnjeg pritiska i prijetnji aneksijom. Francuska je tada predstavila svoju ulogu kao “zaštitničku”, štiteći kambodžanskog kralja od tajlandske i vijetnamske ekspanzije. No, realnost je bila drugačija – Phnom Penh je postao politički podređen kolonijalnoj administraciji u Saigonu i Hanoju, a prava suverenost kambodžanske monarhije je bila fiktivna.

Francuzi su za potrebe administracije i kontrole lokalnog stanovništva izradili detaljne karte teritorija, među kojima su i one koje su kasnije poslužile kao osnov za granice nakon dekolonizacije. Karta iz 1904. godine, poznata kao “Annex I”, postala je centralni dokument u pravnoj bitci između Kambodže i Tajlanda pred Međunarodnim sudom pravde u Hagu. Sud je 1962. donio presudu u korist Kambodže, jer je Tajland prethodno prihvatio tu kartu, iako ju je osporavao. Ova presuda, zasnovana na kolonijalnim dokumentima, i danas izaziva bijes mnogih u Bangkoku.

Francuska Indokina bila je ekonomski projekt – eksploatisani su kaučuk, riža, rude i drvo, a cijeli sistem je bio podređen interesima Pariza. Lokalno stanovništvo bilo je prisilno mobilisano za rad na plantažama i u rudnicima. Uz to, francuske vlasti su sistemski stvarale kolonijalnu elitu – posebno u Vijetnamu – koja je govorila francuski, obrazovala se u Francuskoj i služila kao most između metropole i kolonije.

Ironično, upravo iz te elite iznikli su i prvi nacionalistički pokreti, koji su kasnije predvodili antikolonijalne ustanke. U Vijetnamu, to su bile komunističke snage pod vodstvom Ho Ši Mina, koje su pokrenule oružani otpor nakon Drugog svjetskog rata, što je dovelo do krvavog Prvog indokineskog rata (1946–1954) i konačnog poraza Francuske kod Dien Bien Phua.

Iako je Francuska formalno napustila Indokinu 1954. godine, njezino naslijeđe je i dalje duboko prisutno. U urbanim centrima poput Hanoja, Phnom Penha ili Luang Prabanga i dalje se mogu vidjeti francuske vile, avenije, željezničke stanice i katoličke crkve. Francuski jezik se još uvijek predaje u nekim školama, a u diplomaciji i kulturi prisutna je nostalgija za nekim aspektima francuske ere.

Međutim, najopasnije naslijeđe kolonijalizma nisu cigle i fasade, već granice i podjele. U jugoistočnoj Aziji, upravo su kolonijalne granice izvor trajnih napetosti – od pograničnih sukoba Tajlanda i Kambodže, preko problema s Laotom, pa sve do unutrašnjih tenzija unutar Vijetnama.

Francuska je svojim imperijalnim projektom Indokinu pretvorila u politički laboratorij imperije, ali je nakon njenog odlaska za sobom ostavila podijeljene narode, sporove koji traju desetljećima i geopolitičke rane koje još nisu zacijelile.

Posljednja krizna situacija eskalirala je prošle sedmice kada je Tajland poslao F-16 borbene avione nakon što su s kambodžanske strane navodno ispaljene rakete, čime je prekinuto krhko primirje koje je dan ranije posredovala Malezija.

Premijer Kambodže Hun Manet optužio je Bangkok da je prekršio sporazum o prekidu vatre, koji je trebalo da stupi na snagu u četvrtak u ponoć. „Dogovorili su se da prekinu neprijateljstva u ponoć, ali su već sat kasnije prekršili svoju riječ“, izjavio je Hun Manet. Ipak, malezijski premijer i posrednik Anwar Ibrahim ostaje optimističan: „Oba lidera pokazuju volju da zaustave borbe“, poručio je.

Sjedinjene Američke Države, koje imaju sigurnosni savez s Tajlandom, zatražile su „trenutni prekid neprijateljstava“. Kina, kao glavni trgovinski partner obje zemlje, ponudila je posredovanje zajedno s ASEAN-om, ali Tajland insistira da se kriza riješi bilateralnim putem, bez uplitanja trećih strana.

U međuvremenu, civilno stanovništvo obiju zemalja izražava ogorčenje. Lokalni mediji prenose izjave prestravljenih ljudi: „Zar naši susjedi ne mogu živjeti u miru? Ovo više nije rat između država, ovo je tragedija za obične ljude.“