Večeras se obilježava Šabe Jalda, najduža noć u godini i jedan od najstarijih živih običaja iranske civilizacije. Noć zimskog solsticija stoljećima se doživljava kao trenutak u kojem se, nakon vrhunca tame, rađa nova svjetlost i započinje produžavanje dana. Od drevnih vatra i ritualnih sofra, preko zabrane ratovanja i simbolike jednakosti, do porodičnih okupljanja uz poeziju i dove, Jalda je ostala snažan znak pobjede svjetlosti nad mrakom. I danas, u Iranu i šire, ova noć okuplja porodice i podsjeća na drevnu ljudsku potrebu za nadom, obnovom i zajedništvom
Večeras se u Iranu i među iranskim zajednicama širom svijeta obilježava Šabe Jalda, noć zimskog solsticija i najduža noć u godini. Riječ „jalda“ potječe iz korijena sirijsko-aramejskog jezika i znači „rođenje“. Aramejski je nekada bio međunarodni jezik Bliskog istoka, a brojni istraživači smatraju da je pojam „jalda“ u perzijski jezik ušao u doba sasanidske vlasti. Tokom stoljeća riječ je dobila i snažno simboličko značenje plodnosti, obnove i pobjede svjetlosti nad tamom.
Za drevne Irance ova noć imala je dubok kosmički i egzistencijalni smisao. Živeći u snažnoj vezi s prirodom, godišnjim dobima i kretanjem nebeskih tijela, uočili su da se nakon ove noći dani počinju produžavati, a noći skraćivati. Vjerovali su da se upravo u toj najdužoj noći „rađa Sunce“, odnosno nova svjetlost. Zbog toga su deseti mjesec solarnog kalendara nazvali „dej“, u značenju „dan“, jer su smatrali da se dan rađa upravo nakon Jalde.
Prema starim iranskim i indoiranskim vjerovanjima, najkraći dan u godini označavao je vrhunac tame, ali i njen početak kraja. Noć Jalda smatrana je noći rođenja, ali i noći opasnosti, jer su tama i zle sile tada najjače. Zbog toga su drevni Iranci palili velike vatre kako bi širili svjetlost i simbolično pomagali dobrim silama u borbi protiv mraka. U domovima su postavljali sofre s voćem sačuvanim u trapovima, suhim plodovima i sjemenkama. Ta sofra, nazvana „myazd“, imala je i ritualno značenje.
U klasičnim izvorima noć Jalda detaljno je opisana. U djelu „Asar al-Baqiye“ velikog učenjaka Abu Rejhan Biruni prvi dan mjeseca deja naziva se „hor“, odnosno „Sunce“, dok se u starim rukopisima spominje i kao „Sunčev dan“. U jednom od najstarijih rječnika istočnih jezika, „Burhan-e qate’“, Jalda se opisuje kao najduža noć u godini, noć u kojoj Sunce doseže svoje određeno stanište.
Nakon bdijenja i molitvi, prvi dan mjeseca deja bio je posvećen odmoru i jednakosti. Prema predaji, tog dana svi su bili ravnopravni: i kraljevi su nosili jednostavnu odjeću, ratovanje i prolijevanje krvi bili su strogo zabranjeni, a poslovi su se obavljali isključivo dobrovoljno. Bor, simbol snage i postojanosti, imao je posebno mjesto – ljudi su se zavjetovali da će zasaditi novo drvo kao znak obnove života.
Slične proslave zimskog solsticija postojale su i u drugim civilizacijama. Drevni Egipćani slavili su „preporođenje Sunca“, Grci su obilježavali dan rođenja božanstva Sunca, a tragovi sličnih običaja prisutni su i na prostoru južne Rusije. U Iranu se, međutim, Šabe Jalda do danas sačuvala kao porodična noć, ispunjena sijelom, radošću i simboličkim tjeranjem tame.
Dolaskom islama ovaj običaj nije nestao. Naprotiv, noć Jalda se u Iranu obilježava uz učenje Kur’ana, dove i čitanje poezije velikog pjesnika Hafiza, čiji Divan i danas zauzima centralno mjesto u ovoj najdužoj, ali i najsvjetlijoj noći u godini.
