U pećini na indonezijskom ostrvu Sulawesi, na mjestu koje su godinama posjećivali turisti ne sluteći šta se krije na njenim zidovima, otkriven je najstariji poznati trag umjetnosti u historiji čovječanstva. Blijedi negativni otisci ljudskih ruku, stari najmanje 67.800 godina, pomjeraju granice dosadašnjih saznanja o nastanku simboličkog mišljenja i umjetničkog izraza. Ovo otkriće ne samo da ruši uvjerenje o evropskom „rođenju umjetnosti“, već otvara nova pitanja o identitetu prvih umjetnika, njihovim vjerovanjima i velikim migracijama ranih ljudi iz jugoistočne Azije prema Australiji

U jednoj naizgled dobro poznatoj pećini u Indoneziji, na mjestu koje su godinama obilazili turisti i lokalni vodiči, otkriven je nalaz koji iz temelja mijenja razumijevanje porijekla ljudske umjetnosti. Negativni otisci ljudskih ruku, jedva vidljivi ispod slojeva mnogo mlađih pećinskih crteža, datirani su na najmanje 67.800 godina, čime su postali najstarije poznato slikarsko djelo u historiji čovječanstva.

Riječ je o rukama otkrivenim u pećini Leang Metanduno, na ostrvu Muna, u jugoistočnom dijelu Sulawesi. Iako je pećina decenijama bila poznata i dostupna, niko ranije nije obratio pažnju na blijede, gotovo izbrisane obrise ruku, koji su se skrivali u pozadini mnogo kasnijih scena lova i figurativnih prikaza.

Istraživanje je predvodio Maxime Aubert, arheolog i geokemičar s Griffith Univerziteta u saradnji s indonezijskim stručnjacima, među kojima je ključnu ulogu imao Adhi Agus Oktaviana iz Nacionalne agencije za istraživanje i inovacije Indonezije (BRIN). Oktaviana je ruke prvi put uočio još prije nekoliko godina, tokom rada na knjizi o indonezijskom pećinskom slikarstvu, ali njihova stvarna starost tada nije bila poznata.

Rezultati istraživanja, objavljeni danas u uglednom naučnom časopisu Nature, predstavljaju kulminaciju više od decenije rada na dokumentiranju najranije figurativne umjetnosti na prostoru jugoistočne Azije. Već ranija otkrića sa Sulavesija i Bornea, uključujući scene lova ljudi na divlje svinje, ozbiljno su poljuljala tradicionalnu tezu da je umjetnost „eksplodirala“ tek u Evropi prije oko 40.000 godina, u pećinama današnje Francuske i Španije.

Istraživači su, da bi datirali crteže, koristili sofisticiranu metodu uranij-serijske datacije u kombinaciji s laserskom ablacijom visoke rezolucije. Umjesto samog pigmenta, analizirani su mikroskopski slojevi kalcijevog karbonata koji su se formirali ispod i iznad slika. Time se dobija minimalna starost crteža, saznanje da je slika morala nastati prije nego što se mineralni sloj počeo formirati.

Rezultati su pokazali da su neki od ovih negativnih otisaka ruku stari najmanje 67.800 godina. U istoj pećini identificirana su čak dva različita razdoblja umjetničke aktivnosti, razdvojena s približno 35.000 godina, što ukazuje na izuzetno dug i kontinuiran kulturni kontinuitet tokom pleistocena.

Posebno intrigantan detalj jeste izgled samih ruku. Vrhovi prstiju na mnogim otiscima s Sulavesija, uključujući i one iz Leang Metanduna, namjerno su oblikovani tako da podsjećaju na životinjske kandže. Ova intervencija ne može se objasniti slučajnošću.

Aubert i njegovi saradnici smatraju da je riječ o složenoj simbolici, povezanoj s načinom na koji su drevne zajednice shvatale odnos između ljudi i životinja. Ranija istraživanja u regiji već su otkrila figure ljudi s ptičjim glavama i drugim zoomorfnim obilježjima, stare najmanje 48.000 godina, što upućuje na ideju bića koja su istovremeno ljudska i neljudska.

Prema mišljenju Adam Brumm, sa Australijskog istraživačkog centra za ljudsku evoluciju (ARCHE), ova umjetnost može odražavati vjerovanje da su ljudi i životinje bili duboko povezani, možda čak dijelovi istog kosmičkog poretka.

Tehnika izrade otisaka ruku, prislanjanje šake na stijenu i raspršivanje crvenog pigmenta (oksida željeza) ustima ili kroz šuplju kost, ne dopušta da se sa sigurnošću utvrdi da li gledamo ruku samog umjetnika ili nekoga ko je poslužio kao „model“. No, pitanje autorstva ide mnogo dalje od individualnog identiteta.

Iako se pretpostavlja da su autori bili rani Homo sapiensi, rasprava ostaje otvorena. U Evropi su slični negativni otisci ruku i apstraktni znakovi, poput onih u pećini Maltravieso u Španiji, datirani na više od 66.000 godina i pripisani ne modernim ljudima nego neandertalcima. To znači da su se gotovo identični oblici simboličkog izražavanja javljali istovremeno, kod različitih ljudskih populacija, razdvojenih hiljadama kilometara.

Otkriće na Muni ima i šire implikacije za razumijevanje prvih velikih morskih migracija čovječanstva. Prisustvo razvijene simboličke umjetnosti u jugoistočnoj Indoneziji prije gotovo 68.000 godina snažno podupire teoriju da su rani ljudi stigli do drevnog kontinenta Sahul koji je povezivao današnju Australiju i Novu Gvineju sjevernom pomorskom rutom, preko Sulavesija i Papue.

Arheološki i genetski podaci današnjih autohtonih naroda Australije i Papue sugeriraju da su upravo ove populacije bile preci prvih Australaca, a umjetnost ostavljena na zidovima pećina služi kao nijemi, ali postojani trag njihovog puta.

Iako su ove ruke danas jedva vidljive golim okom, njihovo značenje je monumentalno. One svjedoče o sposobnosti apstraktnog mišljenja, planiranja i prenošenja značenja kroz generacije. Umjetnost u pećinama Sulavesija nije bila slučajan čin, nego dio dugotrajne tradicije, ukorijenjene u identitet, vjerovanja i odnos prema prirodi.

U tom smislu, pitanje „ko je bio prvi umjetnik“ možda je pogrešno postavljeno. Kako je to sažeo jedan od učesnika rasprave: prvi umjetnici bili su ljudi. A živjeli su svuda po svijetu.