Osmanski Beograd bio je prožet brojnim građevinama islamske kulture – džamijama, turbetima, tekijama, hanovima. Prema nekim turskim izvorima, u jednom trenutku u gradu je bilo čak 76 džamija. Danas je od svih tih objekata ostalo njih samo četiri. Uzroci su brojni: od Prvog i Drugog srpskog ustanka i nasilnog protjerivanja muslimanskog stanovništva, do razaranja u svjetskim ratovima i namjernog uklanjanja tragova osmanske arhitekture tokom socijalističke urbanizacije Jugoslavije
Beograd, nekadašnji „Beyaz Şehir“, od 1521. do 1878. godine, punih 367 godina, neprekidno je bio dio Osmanskog carstva. U tom dugom periodu, ovaj grad nije bio samo strateški vojni punkt na zapadnim granicama imperije, već i živo urbano središte u kojem se ispreplitala islamska, osmanska i balkanska duhovna kultura.
Danas, međutim, u Beogradu su od te bogate prošlosti ostala sačuvana svega četiri osmanska objekta: minaret jedine preostale džamije u gradu – Bayrakli džamije, turbe Damat Ali-paše i Šejh Mustafe-paše te česma Sokollu Mehmed-paše. Ta su mjesta više od arhitektonskih ostataka – ona su žive tačke sjećanja koje nas podsjećaju na jedno doba koje je oblikovalo duh Balkana.
U osmanskoj civilizaciji, jedinstvo prostora, vremena i čovjeka nije bilo apstraktna filozofska ideja već konkretna praksa. Gradovi nisu nastajali da podjarme prirodu, već da u njoj i s njom koegzistiraju. Kroz džamije, česme, medrese i tekije, grad je disao ritmom ljudi koji su u njemu živjeli. Beograd je, u tom smislu, bio potpuno integrisan u osmansku urbanu mrežu: od kamenih mostova preko vode, do kaldrmom popločanih sokaka i dućana sa čilimima i bakrom.
Padom pod osmansku vlast, Beograd je postao kandidat za prijestonicu carstva – želja samog Sulejmana Veličanstvenog, čiji su poraz i smrt kod Sigeta 1566. godine prvi put objavljeni upravo u Beogradu. Tada su derviši i hafizi, dočekujući vojsku koja se vraćala s bojišta, učenjem Kur’ana simbolično objavili smrt sultana, dok su vojnici plakali na kapijama Kalemegdana. Beograd je bio srce imperije na zapadu, mjesto gdje je krv carstva miješala tlo i vjeru.
Osmanski Beograd bio je prožet brojnim građevinama islamske kulture – džamijama, turbetima, tekijama, hanovima. Prema nekim turskim izvorima, u jednom trenutku u gradu je bilo čak 76 džamija. Danas je od svih tih objekata ostalo njih samo četiri. Uzroci su brojni: od Prvog i Drugog srpskog ustanka i nasilnog protjerivanja muslimanskog stanovništva, do razaranja u svjetskim ratovima i namjernog uklanjanja tragova osmanske arhitekture tokom socijalističke urbanizacije Jugoslavije.
Jedan od četiri preostala objekta jeste turbe Šejh Mustafe Bağdadîja, vođe Sa’diyye tarikata u Beogradu, izgrađeno 1783. godine. Turbe se nalazi blizu poznatog Studentskog trga, na nekadašnjem prostoru Mevlevijske tekije. Uz Šejh Mustafu, tu su ukopani i Orsanlı Mehmed Baba i Hatençeli Hadži Omer Baba. Sama građevina korištena je čak i kao sjedište privremene vlade tokom Prvog srpskog ustanka, a s turbetom je povezana i sudbina Dositeja Obradovića, jednog od najvažnijih intelektualaca srpskog prosvjetiteljstva.
Turbe je dugo bilo zapušteno, sve dok Turska agencija za međunarodnu saradnju i koordinaciju (TIKA) nije 2013. godine pokrenula njegovu obnovu. Iako je zvanično pod njenom nadležnošću, turbe danas čiste i održavaju lokalne bošnjačke, romske i srpske porodice.
Bajrakli džamija, izgrađena između 1687. i 1689. godine za vrijeme sultana Sulejmana II, danas je jedina aktivna džamija u Beogradu s minaretom. Ime je dobila po bajraku koji se dizao na njen minaret kako bi se signaliziralo vrijeme namaza, prije nego što su gradski satovi postali standard. Zanimljivo, između 1717. i 1739. džamija je bila pretvorena u katoličku crkvu od strane Habsburgovaca, ali je vraćena svom izvornom obliku povratkom Osmanlija.
Džamija je preživjela brojne izazove – od srpskih ustanaka, preko pokušaja paljenja 2004. godine, do neuspelih pokušaja obnove u socijalističkoj eri. Danas se nalazi u beogradskom kvartu Dorćol, gdje čini duhovno i kulturno središte muslimanske zajednice. U njenom kompleksu smješteni su medresa, prostorije muftijstva i učionice.
Još jedno dragocjeno svjedočanstvo osmanskog prisustva u Beogradu jeste česma velikog vezira Sokollu Mehmed-paše, izgrađena u 16. stoljeću. Ona je najstarija sačuvana česma u Beogradu, a služila je kao vodovodni sistem koji je gornji grad Kalemegdana snabdijevao vodom iz donjeg grada. Istovremeno je opsluživala i tadašnju Sulejmaniju – džamiju izgrađenu u čast Sulejmana Veličanstvenog, koja, nažalost, nije sačuvana.
Zahvaljujući TIKA-i, česma je između 2015. i 2017. temeljito restaurirana i stavljena pod zaštitu srpskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture. Tokom restauracije pronađeni su i ostaci rimskih građevina i ranih beogradskih naselja, što dodatno potvrđuje bogatu stratigrafiju grada.
Sultan Ahmedov zet i poznati „osvajač More“ – Silahtar Damat Ali-paša – sahranjen je u Beogradu nakon tragičnog poraza kod Petrovaradina 1716. godine. Sultan Ahmed III. mu je poslao jasnu poruku: ako izgubiš, ne vraćaj se u Istanbul. Nakon poraza, Damat Ali-paša je teško ranjen i umro na povratku, te je sahranjen u haziri tadašnje džamije na Kalemegdanu.
Iako je džamija srušena, turbe je preživjelo bombardovanja u oba svjetska rata i danas se nalazi pod jurisdikcijom Republike Turske, koja ga smatra svojim suverenim teritorijem. U turbetu su pokopani i komandanti Kalemegdanske tvrđave – Selim-paša i Hasan-paša. Danas je turbe tiha opomena jedne izgubljene epohe, a šetnja njegovom blizinom završava se na tzv. Istanbulskoj kapiji – izlazu iz tvrđave koji je nekada vodio pravo prema glavnom gradu carstva.
