Mladi širom Evrope izlaze na proteste zahtijevajući konkretne odgovore na stambenu krizu, nesigurna radna mjesta i osjećaj da je ekonomsko obećanje o boljem životu od onog koji su imali njihovi roditelji zauvijek prekinuto

Iskra je planula 17. septembra, u predgrađu koje se naslanja na drugi pariški prsten autoputa A86. Uz uzvik „pas d’infirmière, c’est la misère“ („bez medicinske sestre, to je nesreća“), nekoliko zapaljenih kanti za smeće ispred Javnog liceja Antoine-de-Saint-Exupéry u Créteilu označilo je početak vala protesta koji će ubrzo zahvatiti cijelu Francusku.

Toga dana, profesori škole nosile ime slavnog avijatičara i pisca Malog princa stupili su u štrajk jer na nastavu nisu došli predavači matematike, francuskog, historije, kao ni školska bolničarka koja je bila na bolovanju. Spontano, protestima su se pridružili i učenici. Blokada je brzo postala viralna na društvenoj mreži TikTok, a plamen se iz periferije prelio u sam centar obrazovnog sistema. Do početka oktobra, više od 250.000 srednjoškolaca i studenata preplavilo je ulice francuskih gradova.

Mjesečni bilans protesta donosi sumornu sliku: blizu 7.000 privedenih maloljetnika, žestoki okršaji s policijom i snimci suzavca koji obilaze društvene mreže. Obećanja francuskog ministra obrazovanja Édouarda Geffraya o angažovanju 3.000 zamjenskih profesora i ubrizgavanju milijarde eura u budžet nisu uspjela smiriti gnjev. Francuska mladež, kojoj se na ulicama pridružuju ponovo i „žuti prsluci“, ne protestira samo zbog nedostatka kadra. Njihovi zahtjevi zadiru u same temelje socijalne države: traže ukidanje algoritamskog sistema za upis na fakultete Parcoursup, koji optužuju za klasnu diskriminaciju i netransparentnost, te zamrzavanje kirija u studentskim domovima i masovnu izgradnju javnih stanova.

Ipak, ono što na prvi pogled djeluje kao specifičan francuski bunt protiv vlade Sébastiena Lecornua, zapravo je tek najvidljiviji simptom duboke, strukturalne krize koja potresa čitavu Evropsku uniju. Od Pariza i Madrida, preko Rima, Brisela i Berlina, pa sve do Tirane, nova generacija Evropljana izlazi na ulice. Iako osjetno razjedinjeni po lokalnim povodima, svi ti pokreti imaju zajednički imenitelj: duboki osjećaj egzistencijalne nesigurnosti, institucionalne zapuštenosti i gnjeva prema sistemu koji im nudi sistemsku prekarnost dok istovremeno raspravlja o mjerama štednje.

Nezadovoljstvo francuskih učenika direktno ogoljuje pukotine u obrazovnom sistemu o kojima međunarodne studije upozoravaju već godinama. Posljednji PISA izvještaj Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD) pokazao je da problem nije samo u prekomjernom provođenju vremena pred ekranima. U Francuskoj je 2025. godine čak 45 posto učenika pohađalo škole čije je rukovodstvo prijavilo ozbiljan deficit nastavnog osoblja. Riječ je o općeevropskom fenomenu: u Grčkoj taj procenat iznosi 46 posto, u Španiji 49 posto, dok u Njemačkoj dostže alarmantnih 52 posto.

Prosvjetni radnici upozoravaju da je nastavnički poziv postao izuzetno neatraktivan zbog niskih plata, visokog stresa i loših uslova rada. Adrien Misson, predstavnik sindikata UNSA i profesor u Nantesu, objašnjava da sistemski raspored bodovanja pri dodjeli radnih mjesta primorava mlade, neiskusne profesore bez porodice da rade u najtežim, marginalizovanim sredinama.

„U junu, tokom toplotnih valova, učenici polažu ispite u učionicama gdje temperature prelaze 32 stepena. Zimi, pak, u nekim školama nastava se odvija na temperaturama nižim od 14 stepeni, bez dovoljno stolica za 35 učenika u razredu. Istovremeno, od djece iz državnih škola traži se ista stopa postignuća kao i od onih iz privatnih, gdje su uslovi neuporedivo bolji“, navodi Sylvie, 17-godišnja maturantkinja iz Pariza.

Ovaj sociološki jaz jasno potkrepljuju i podaci OECD-a. Iako su francuski 15-godišnjaci po rezultatima blizu prosjeka, socioekonomski privilegovani učenici ostvaruju i do 100 bodova više u prirodnim naukama od svojih vršnjaka iz slabije stojećih porodica, što odgovara razlici od čak tri godine školovanja.

U Rumuniji najmanje 97 državnih škola u 16 okruga uopće nema unutrašnje toalete. Učenici koriste vanjske letrine bez tekuće vode i priključka na kanalizaciju.

U Grčkoj su gotovo dvije trećine školskih objekata izgrađene prije 1985. godine, a tri od deset potiču iz perioda prije 1960. U Umjetničkoj školi u Heraklionu na Kretu nastava se izvodi u dotrajalim montažnim kontejnerima kroz čije krovove prokišnjava voda.

U Španiji desetine hiljada učenika i dalje pohađaju nastavu u takozvanim „barakama“, privremenim modularnim objektima čija se upotreba godinama prolongira. Istraživanje Austrijskog instituta za tehnologiju pokazalo je da je tokom ljetnih toplotnih valova u toj zemlji 88 posto učenika i nastavnika trpjelo stvarni fizološki stres, pri čemu su u pojedinim bečkim učionicama izmjerene temperature više od 30 stepeni Celzijusa.

Pored unazađenog obrazovanja, drugi ključni pokretač evropskog buntovnog vala jeste stambena kriza. U Španiji je varnica planula 26. septembra, nakon kontroverznog deložiranja 80-godišnje Maricarmen Abascal, koja je preminula dvije sedmice kasnije, nakon što joj je investicijska firma utrostručila kiriju. Ovaj slučaj izazvao je masovne demonstracije širom zemlje i podizanje protestnih kampova na madridskom trgu Puerta del Sol. Uz podršku vodećih sindikata, za 11. novembar najavljen je i generalni štrajk.

Nezadovoljstvo zbog stambenih uslova ubrzo se proširilo pirinejskim poluotokom i susjednim zemljama. U Portugalu su Porto i Lisabon preplavljeni šatorskim naseljima i demonstrantima koji uz zvuke revolucionarne pjesme Grândola, Vila Morena traže zamrzavanje kirija, obustavu deložacija i hitnu izgradnju javnih stanova. U Italiji, studenti u Torinu, Rimu, Bolonji i Napulju podigli su šatore ispred fakulteta protestujući zbog nepriuštivih troškova života, tražeći povećanje stipendija i zamrzavanje cijena hrane u menzama.

U Njemačkoj se, pak, socioekonomskim problemima pridružio i otpor reintrodukciji vojnog roka. Prve medicinske pozivnice koje je Ministarstvo odbrane uputilo 18-godišnjacima izazvale su val uličnih protesta s transparentima: „Obrazovanje da, bombe ne“ i „Rat i kriza proždiru tvoj život“.

Nezadovoljstvo nije zaobišlo ni zemlje van formalnih granica EU. U Albaniji su masovni protesti u Tirani prerasli u nasilne okršaje s policijom i paljenje zgrade Ministarstva obrazovanja, gdje studenti zahtijevaju ostavku premijera Edija Rame, spajajući socijalne zahtjeve s borbom protiv kontroverznih građevinskih projekata u zaštićenim obalnim područjima.

Svi ovi događaji oslikavaju duboko usahli osjećaj blagostanja kod evropske omladine. Prema podacima Agencije za droge Evropske unije (EUDA), čak 41 posto mladih u Evropi prijavljuje nizak ili izuzetno nizak nivo psihološkog blagostanja, što stručnjaci povezuju s trajnim posljedicama pandemijskih zatvaranja i akumuliranom prekarnošću. Eurobarometar objavljen za 2025. godinu potvrđuje da su rast troškova života (40%), klimatske promjene (33%) i nezaposlenost (31%) tri najveće brige mladih između 16 i 30 godina.

Kako će se ovaj gnjev preliti na birališta, ostaje otvoreno pitanje. Međutim, analiza glasova s posljednjih evropskih izbora ukazuje na zanimljiv socio-demografski trend: značajan dio mladića svoju frustraciju kanalizira kroz podršku desničarskim i radikalno desnim opcijama (21 posto muškaraca u odnosu na 14 posto žena u dobi od 16 do 29 godina). Istraživači ovaj rodni jaz objašnjavaju osjećajem nesigurnosti koji dio mladića doživljava uslijed brzog obrazovnog i profesionalnog napredovanja žena.

Ova unutrašnja previranja događaju se u izuzetno osjetljivom geopolitičkom trenutku za Evropsku uniju. Odluka američkog predsjednika Donalda Trumpa da unilateralno ukine embargo na ruske naftne derivate i omogući plasman 4,8 miliona tona dizela iz Rusije izazvala je šok u Kijevu i evropskim prijestonicama. Dok je Evropski savjet u Briselu potvrdio nastavak finansijske pomoći Ukrajini, isplativši tranšu od 2,86 milijardi eura od ukupno obećanih 90 milijardi, evropski lideri žure da osiguraju dugoročne fondove prije eventualnih političkih preokreta na predstojećim izborima u Francuskoj.

Istovremeno, unutar same EU teške su tenzije oko migrantske politike i višegodišnjeg budžeta za period 2028–2034. Prijedlog budžeta od 1,8 do dva biliona eura izazvao je oštar sukob između takozvanih „štedljivih zemalja“ predvođenih Njemačkom, koje traže strožije smanjenje potrošnje, i država juga koje brane kohezijske i poljoprivredne fondove.

Dok evropske elite u briselskim salama pokušavaju uskladiti brojke i namaknuti sredstva za odbranu i konkurentnost, ulice evropskih gradova šalju nedvosmislenu poruku: generacija koja bi trebala nositi budućnost kontinenta osjeća se napuštenom, protestirajući ispred škola bez grijanja i stanova koje si ne može priuštiti.