Iako se razmjeri nedavnih događaja čine neviđenim u modernom Iranu, politička ubistva su dugo oblikovala upravljanje kroz perzijsku historiju.
Prijavljeno ubistvo nekoliko visokih iranskih političkih i vojnih ličnosti u koordiniranim zračnim napadima ponovo je skrenulo pažnju na temu koja se ponavlja u iranskoj historiji: odlučujuću ulogu koju su atentati igrali u oblikovanju moći, tranziciji vodstva i stabilnosti države više od 2.500 godina.
Prema izvještajima iranskih državnih medija citiranim nakon zajedničkih vojnih operacija SAD-a i Izraela, više visokih ličnosti ubijeno je u februaru i početkom marta 2026. godine, što označava jedan od najvećih gubitaka vodstva s kojima se Iran suočio u jednom valu napada. Udari, koji su navodno bili usmjereni na komandne centre i sastanke rukovodstva, opisani su kao težak udarac iranskoj vojnoj hijerarhiji.
Među poginulima je i iranski vrhovni vođa Ali Hamnei, koji je bio najuticajniji politički autoritet u zemlji od 1989. godine. Ministar odbrane Aziz Nasirzadeh i načelnik generalštaba Oružanih snaga Abdulrahim Mousavi također su navodno poginuli u ciljanim operacijama usmjerenim na okupljanja visokog rukovodstva.
Ciljana ubistva
Žrtve su se proširile na cijelu iransku sigurnosnu strukturu. Iranski izvori potvrdili su smrt Mohammada Pakpoura, komandanta Korpusa islamske revolucionarne garde (IRGC), elitne vojne snage koja djeluje paralelno s redovnom vojskom, zajedno s višim savjetnikom za sigurnost Alijem Shamkhanijem i brigadnim generalom IRGC-a Hosseinom Jabalom Amelianom, koji je nadgledao institucije za razvoj oružja.
Izvještaji ukazuju da je istovremeni gubitak komandanata poremetio više slojeva iranske komandne strukture, što postavlja pitanja o operativnoj sigurnosti i ranjivostima obavještajnih službi.
Najnoviji razvoj događaja uslijedio je nakon odvojenog talasa ubistava 2025. godine tokom iransko-izraelskog sukoba, kada su nuklearni naučnici i viši oficiri više puta bili meta napada.
Iranski mediji su izvijestili da je između devet i 14 nuklearnih naučnika poginulo u ciljanim napadima. Među najistaknutijim su bili teorijski fizičar Mohammad Mehdi Tehranchi, bivši šef Organizacije za atomsku energiju Fereydoun Abbasi, nuklearni inženjer Akbar Motalebizadeh i fizičar Mansour Asgari.
Pogođeno je i vojno rukovodstvo. General-major IRGC-a Ali Shadmani ubijen je u vazdušnom napadu nakon što je navodno preuzeo ratnu operativnu komandu. Među ostalim visokim ličnostima koje su izgubljene u istom periodu bili su komandant štaba Khatam al-Anbiya Gholam Ali Rashid, komandant IRGC-a Hossein Salami i načelnik štaba Mohammad Bagheri.
Izraelske vojne izjave kasnije su opisale Shadmanija kao centralnu operativnu figuru koja nadgleda koordinirano vojno planiranje, sugerirajući da su napadi bili osmišljeni da oslabe iranski lanac donošenja odluka, a ne da ciljaju samo infrastrukturu.
Pored napada na bojnom polju, ciljana ubistva su se odnosila i na civilne mete.
Nuklearni naučnik Ithar Tabatabaei Ghomshe je navodno ubijen zajedno sa suprugom kada je projektil pogodio njihovu rezidenciju, što ilustruje kako moderni sukobi sve više brišu granicu između vojnog i civilnog prostora.
Iako se razmjeri nedavnih događaja čine neviđenim u modernom Iranu, politička ubistva su dugo oblikovala upravljanje kroz perzijsku historiju.
Borbe za moć unutar drevnog Ahemenidskog carstva često su postajale nasilne. Kserksa I je 465. godine prije nove ere ubio dvorski zapovjednik Artaban, koji je nakratko preuzeo vlast prije nego što je svrgnut. Ranije, Darije I se popeo na prijestolje nakon što je ubio Gaumatu, suparnika optuženog za lažno predstavljanje kraljevskog porijekla.
Stari obrazac
Dvorske intrige nastavile su se u kasnijim vijekovima. Tokom propadanja carstva, Artakserksa III i njegovog nasljednika otrovao je njihov vlastiti general Bagoas, što pokazuje kako su vojni insajderi često uticali na nasljeđivanje putem atentata.
Sasanidsko carstvo je doživjelo sličnu nestabilnost kada je Hosrova II ubio njegov sin Kavad II, koji je potom eliminirao potencijalne rivale unutar kraljevske porodice, što se općenito smatra doprinosom kolapsu carstva.
Političko nasilje nastavilo se i u islamski period. Godine 1092. vezira Seldžučkog carstva Nizama al-Mulka ubili su članovi Haššašina, tajne mreže povezane s ismailitima, poznate po ciljanim ubistvima prikrivenim kao vjerski susreti.
Čak i u kasnijoj vladavini Safavida, rivalstva u palačama često su oblikovala ishode liderstva. Trend se nastavio i u dvadesetom stoljeću, kada su se i Reza Šah i Mohammed Reza Šah suočili s pokušajima atentata usred političkih previranja.
Nakon Islamske revolucije 1979. godine, atentati su ostali središnji dio političkih sukoba. Godine 1981. iranski predsjednik Mohammed Ali Rajai i premijer Mohammed Javad Bahonar ubijeni su u jednom od najsmrtonosnijih napada rane Islamske Republike.
Kako se trenutna kriza razvija, obrazac koji povezuje drevne dvorske zavjere sa modernim preciznim napadima ponovo se pojavljuje pod novim tehnološkim uslovima.
Tokom vijekova, atentati u Iranu su više puta mijenjali autoritet, mijenjali naslijeđivanje i otkrivali ranjivosti unutar centraliziranih sistema moći, dinamike koje i danas utiču na regionalnu geopolitiku.
