Njemački genocid u Namibiji

Mnogo prije Auschwitza i industrije smrti Trećeg Reicha, Njemačko Carstvo je u srcu Afrike isprobalo metode koje će kasnije postati temelj nacističke politike istrebljenja. Između 1904. i 1908. godine, u tadašnjoj Njemačkoj Jugozapadnoj Africi, današnjoj Namibiji, vojska Kaisera Wilhelma II provela je sistematski genocid nad narodima Herero i Nama. Desetine hiljada ljudi protjerane su u pustinju, ubijane glađu i žeđu, zatvarane u prve koncentracione logore i podvrgavane rasističkim „naučnim“ eksperimentima. Ovaj zločin, koji mnogi historičari smatraju prvim genocidom 20. stoljeća, decenijama je ostao potisnut iz evropskog kolektivnog pamćenja. Iako su metode istrebljenja, rasna terminologija i administrativna logika nasilja jasno najavljivale kasniji Holokaust, namibijski genocid rijetko se spominje u udžbenicima i javnim raspravama

Za mnoge takozvani „namibijski genocid“ i danas ostaje gotovo nepoznata epizoda svjetske historije. Ipak, između 1904. i 1908. godine Njemačko Carstvo provelo je brutalnu i sistemsku represiju nad narodima Herero i Nama, starosjedilačkim zajednicama današnje Namibije, u onome što brojni historičari smatraju prvim genocidom 20. stoljeća.

Do sredine 19. stoljeća Afrika je za Evropljane bila gotovo zaboravljen i slabo istražen kontinent. Izuzimajući sjever Afrike, evropski pomorci i trgovci uglavnom su se zadržavali na obalama, koje su stoljećima služile kao rezervoar roblja za atlantsku trgovinu. Unutrašnjost kontinenta ostajala je nepoznata sve dok misionari, istraživači i avanturisti nisu počeli prodirati u subsaharsku Afriku, otkrivajući nove trgovačke rute, nepoznate kulture i, prije svega, ogromna prirodna bogatstva.

Upravo ta bogatstva, rude, zemlja, voda i ljudska radna snaga, probudila su interes evropskih sila, koje su ubrzo organizirale imperijalne pohode s ciljem osvajanja i kolonizacije afričkog kontinenta. Njemački kancelar Otto von Bismarck bio je jedan od ključnih arhitekata tog procesa. On je organizirao Berlinsku konferenciju, održanu između 15. novembra 1884. i 26. februara 1885. godine, kako bi se među evropskim silama „regulisala“ podjela Afrike i spriječili međusobni sukobi kolonijalnih sila.

U Berlinu su se, bez prisustva ijednog afričkog predstavnika, okupili delegati Njemačke, Belgije, Španije, Francuske, Ujedinjenog Kraljevstva, Portugala, Italije, Danske, Nizozemske, Sjedinjenih Američkih Država, Rusije, Švedske, Norveške, kao i Osmanskog i Austro-Ugarskog Carstva. Dogovorena je tzv. „utrka za Afriku“, kojom je gotovo cijeli kontinent stavljen pod evropsku kolonijalnu vlast.

Iako je konferencija formalno zabranila ropstvo i trgovinu robljem, ta zabrana nije spriječila brutalnu eksploataciju, rasnu hijerarhiju i sistemsko nasilje nad lokalnim stanovništvom. Uveden je princip „efektivne okupacije“, prema kojem je svaka sila morala dokazati stvarnu kontrolu nad teritorijom kako bi je proglasila svojim suverenim posjedom. U godinama koje su uslijedile, Afrika je na terenu brutalno podijeljena.

Velike sile vodile su računa da nijedna imperija ne dobije prevelik i povezan teritorij. Najviše su profitirale Velika Britanija i Francuska, dok je Njemačka stekla kolonije na prostoru današnjeg Kameruna, Tanzanije i Toga. Portugal je zadržao Angolu i Mozambik, Italija dijelove Libije, Somalije i Eritreje, a Španija Zapadnu Saharu i dijelove Maroka. Belgijski kralj Leopold II prisvojio je Kongo kao lični posjed. Do Prvog svjetskog rata, s izuzetkom Liberije i Etiopije, Afrika je u potpunosti bila kolonizirana.

U tom širem kolonijalnom okviru odvijao se i genocid u Njemačkoj Jugozapadnoj Africi, današnjoj Namibiji. Historik Enzo Traverso upozorava da se Holokaust ne može grubo izjednačavati s kolonijalizmom, ali da nacističko nasilje ostaje nerazumljivo bez sagledavanja materijalnog i kulturnog naslijeđa evropskog imperijalizma. On kritizira historičare koji nisu uočili „genealošku vezu“ između nacističkih zločina i evropske kolonijalne prošlosti.

Još 1951. godine Hannah Arendt je u djelu Izvori totalitarizma ukazala na povezanost kolonijalnih „administrativnih masakara“ i kasnijeg nacističkog sistema istrebljenja. U kolonijama je, kako je tvrdila Arendt, uspostavljena kombinacija birokratske racionalnosti i ekstremnog nasilja, u kojoj su ljudi svedeni na „elemente upravljanja“ podložne pokoravanju, porobljavanju ili uništenju, u zavisnosti od interesa vlasti. Jednom kada je ta veza između državnog nasilja i administrativne logike uspostavljena, „pozornica je bila spremna za sve moguće užase“.

Upravo se to dogodilo u Namibiji. Kada se narod Herero 1904. godine, pod vodstvom poglavice Samuela Maharera, pobunio protiv njemačke kolonijalne vlasti, Berlin je reagirao slanjem oko 14.000 vojnika pod komandom generala Lothara von Trotte, oficira poznatog po brutalnom gušenju pobuna u Kini i Istočnoj Africi.

Von Trotha je izdao zloglasnu naredbu o istrebljenju, Vernichtungsbefehl, kojom je otvoreno naložio fizičko uništenje Herera. Njemačka propaganda rat je predstavljala kao rasni sukob (Rassenkampf). Žene, djeca i starci tjerani su u pustinju Kalahari, bunari su trovani, a oni koji su preživjeli internirani su u logore smrti.

U tim logorima, gdje su ljudi umirali od gladi, bolesti i iscrpljujućeg prisilnog rada, po prvi put se u njemačkom jeziku pojavio pojam „koncentracioni logor“. Istovremeno su nad zatvorenicima provođeni pseudo-naučni eksperimenti, uključujući mjerenje lobanja i slanje ostataka tijela u Njemačku kako bi se „dokazala“ rasna superiornost Evropljana.

Procjenjuje se da je ubijeno oko 60.000 Herera i 10.000 Nama, više od 80 posto Herero populacije i oko polovine naroda Nama. Unatoč tome, general von Trotha nikada nije odgovarao za svoje zločine, a njegovo ime decenijama je bilo slavljenije nego osporavano.

Tek u 21. stoljeću Njemačka je započela ozbiljnije suočavanje s ovom prošlošću. Zvanično izvinjenje uslijedilo je 2004. godine, Bundestag je 2019. upotrijebio termin „genocid“, a 28. maja 2021. Njemačka je formalno priznala genocid nad Hererima i Namama, uz obećanje razvojne pomoći Namibiji u iznosu od 1,1 milijardu eura.

Ipak, posljedice genocida i danas su duboko ukorijenjene. Njemački doseljenici i njihovi potomci posjeduju oko 70 posto obradivog zemljišta u Namibiji, dok većina Herera i Nama živi u siromašnim, prenapučenim područjima ili neformalnim naseljima. Genocid bez spomenika, bez punog mjesta u udžbenicima i bez potpune pravde ostaje otvorena rana i mračan podsjetnik da nacistički zločini nisu nastali u historijskom vakuumu, već su imali svoje kolonijalne preteče.