Nezavisna Država Hrvatska mračan je primjer totalitarnog režima koji je, pod okriljem sila Osovine, počinio neopisiva zvjerstva. Njeno osnivanje i kratkotrajno postojanje jedno su od najsramotnijih poglavlja u historiji Balkana

Šestog aprila 1941. godine Njemačka i Italija napale su Jugoslaviju, čime je započela invazija koja je označila početak Drugog svjetskog rata na prostoru Balkana. Taj trenutak bio je dugo iščekivana prilika za Ante Pavelića i njegove bliske saradnike, ustaše, koji su sanjali o stvaranju vlastite države.

Samo četiri dana kasnije, 10. aprila 1941. godine, Slavko Kvaternik, bivši general jugoslovenske vojske, preuzeo je kontrolu nad Zagrebom, glavnim gradom Hrvatske i putem radija proglasio osnivanje Nezavisne Države Hrvatske (NDH). Taj čin označio je početak postojanja jedne od najkontroverznijih i najbrutalnijih marionetskih država pod okriljem sila Osovine.

Kvaternik je svojim potezom širom otvorio vrata Pavelićevom povratku iz Italije, gdje je boravio u egzilu pod zaštitom fašističkog režima Benita Mussolinija. Dana 16. aprila Pavelić je stigao u Zagreb i proglasio se vođom novoustanovljenog režima, preuzevši titulu Poglavnika. Kvaternika je imenovao svojim zamjenikom, dok su ostale visoke ustaške ličnosti dobile ministarska mjesta. Sile Osovine – Njemačka i Italija – s oduševljenjem su prihvatile ovu novu tvorevinu, videći u njoj poslušnog saveznika koji će služiti njihovim strateškim interesima na Balkanu.

NDH je obuhvaćala velike dijelove današnje Hrvatske, cijelu Bosnu i Hercegovinu te dijelove Srbije, uključujući Srijem. Ustaše su odbacile ideju da su Hrvati Slaveni, promovirajući rasističku teoriju prema kojoj potiču od Gota i pripadaju arijevskoj rasi. Bili su agresivni rimokatolici, ali su islam prihvatili kao drugu povijesnu vjeru hrvatskog nacionalnog identiteta, nastojeći pridobiti tako široku podršku bosanskohercegovačkih muslimana. Dijeleći ideale nacističke Njemačke, ustaše su težile stvaranju rasno čiste Hrvatske, što je rezultiralo genocidnim politikama koje su u samo četiri godine odnijele hiljade života.

Ustaški režim bio je oličenje totalitarizma, ksenofobije i rasizma, karakterističnih za fašističku Evropu tog vremena. Ćirilica je bila zabranjena, a Srbi, Jevreji, Romi i komunisti sistematski su proglašeni neprijateljima države. Nakon sastanka Pavelića s Adolfom Hitlerom u Njemačkoj, započela je izgradnja koncentracijskih logora po njemačkom modelu. Najozloglašeniji među njima bio je Jasenovac, otvoren 1941. godine. Velika većina zatočenika u Jasenovcu bili su Srbi, a metode mučenja i ubijanja bile su nevjerojatno brutalne – od klanja tupim pilama do spaljivanja u kipućoj vodi.

NDH je bila klasična satelitska država, čija je primarna svrha bila služenje ekonomskim i vojnim interesima Njemačke i Italije. Na Bečkoj konferenciji 20. aprila 1941. dogovoreno je da NDH obuhvati Hrvatsku, Bosnu i Hercegovinu te Srijem. Ustaški vrh s oduševljenjem je dočekao uključenje Bosne i Hercegovine, smatrajući je „srcem“ svoje države a ustaše su tražili saveznike među muslimanskim stanovništvom.

Bosanskohercegovački muslimani, kojih je tada bilo oko 700.000, proglašeni su „cvijećem“ hrvatskog naroda. Ustaše su nastojale pridobiti njihovu lojalnost, ističući zajednički nacionalni identitet. Zagrebčki muftija Ismet Muftić 10. aprila 1941. podržao je osnivanje NDH, pozivajući Allaha da poživi Poglavnika i ustaše. Pavelić je u svom prvom proglasu, emitiranom preko talijanskog radija, pozvao na ustanak „Hrvate, katolike i muslimane“, dok je Kvaternik uputio poseban proglas muslimanima, naglašavajući ulazak Bosne i Hercegovine u sastav NDH.

Visoki položaji u vladi dodijeljeni su muslimanskim predstavnicima – Osman Kulenović postao je potpredsjednik vlade, kasnije ga je zamijenio brat Džafer-beg, dok su Ademaga Mešić, Mehmed Alajbegović i Hakija Hadžić preuzeli ključne dužnosti. Unatoč tome, stvarna moć ostala je koncentrirana u rukama Pavelića, a muslimanski zvaničnici bili su tek simbolični činitelji u fasadi ravnopravnosti.

No, unatoč ustaškoj propagandi, većina muslimana nije podržala režim. Rezerviranost je brzo prerasla u otpor kada su postali svjesni zločina nad Srbima i drugim narodima. Već u augustu 1941. društvo „El Hidaje“ osudilo je ustaške zločine, a slične rezolucije uslijedile su u Sarajevu, Mostaru i drugim gradovima. Ove akcije pokazale su da muslimani, unatoč ustaškim tvrdnjama, nisu bili pouzdan oslonac režima jer je mnogima postalo jasno da ustaše Bosnu smatraju starom hrvatskom teritorijom, što je uskoro pokazala i podjela na župe..

NDH je 10. juna 1941. podijeljena na 22 velike župe, od kojih je sedam imalo sjedište u Bosni i Hercegovini – Krbava-Psat (Bihać), Sana-Luka (Banja Luka), Usora-Soli (Tuzla), Lašva-Glaž (Travnik), Pliva-Rama (Jajce), Vrhbosna (Sarajevo) i Hum (Mostar). Nazivi župa, inspirirani srednjovjekovnim terminima, trebali su potkrijepiti mit o povijesnoj hrvatskoj prisutnosti na tom području. Ovaj falsifikat historije bio je dio šire strategije.

Poraz nacista 1945. označio je i kraj NDH. Komunisti su u maju 1945. ušli u Zagreb, a ustaške snage povukle su se prema Austriji. Slavko Kvaternik zarobljen je i pogubljen 1947. u Zagrebu, dok je Pavelić pobjegao u Austriju, a zatim u Rim, gdje se skrivao uz pomoć Katoličke crkve. Godine 1948., pod lažnim imenom Antonio Serdar i s pasošem Međunarodnog Crvenog križa, otputovao je u Argentinu, gdje je dočekan kao heroj među hrvatskim emigrantima.

Argentina Juana Peróna postala je utočište za stotine fašističkih zločinaca, uključujući visoke ustaške zvaničnike poput Antona Eleza, bliskog suradnika Dinka Šakića iz Jasenovca. Pavelić je u Argentini živio relativno mirno sve do 11. aprila 1957., kada je ranjen u atentatu, navodno od strane Crnogorca Blagoja Jovovića. Nakon toga preselio se u Španiju, gdje je umro 28. decembra 1959. u njemačkoj bolnici u Madridu.

Pokopan je na groblju San Isidro, gdje počiva i danas.