Od dvanaest ključnih minerala koje NATO smatra presudnim za odbranu Evrope, Kina kontrolira između 60 i 90 posto proizvodnih lanaca. Ta činjenica postala je posebno vidljiva nakon ruske invazije na Ukrajinu, kada se pitanje evropske odbrambene autonomije ponovo našlo u središtu političkih rasprava

Priča koja se često navodi kao metafora strateške ovisnosti seže u daleku 1485. godinu. Na bojnom polju kod Boswortha u Engleskoj vojska Henrika Tudora pokušala je svrgnuti kralja Richarda III. Prema popularnoj predaji, kraljev kovač nije imao dovoljno materijala da napravi sve čavle potrebne za potkovicu konja. Učinio je koliko je mogao ali jedna potkovica nije bila dovoljno učvršćena. Tokom bitke potkovica je spala, konj je posrnuo, kralj je pao i poginuo. Kasnije se proširila izreka koja je sažela događaj: „Zbog nedostatka čavla izgubljena je potkovica, zbog potkovice konj, zbog konja jahač, zbog jahača bitka, a zbog bitke cijelo kraljevstvo.“

Pet stoljeća kasnije ta priča dobija novo značenje. Danas su ti „čavli“ pretvoreni u rijetke metale i kritične minerale, elemente bez kojih savremena vojna industrija ne može funkcionirati. Rijetki metali, galij, grafit, mangan, litij, kobalt, aluminij, bakar i volfram samo su dio sirovina koje pokreću novu eru militarizacije.

Od dvanaest ključnih minerala koje NATO smatra presudnim za odbranu Evrope, Kina kontrolira između 60 i 90 posto proizvodnih lanaca. Ta činjenica postala je posebno vidljiva nakon ruske invazije na Ukrajinu, kada se pitanje evropske odbrambene autonomije ponovo našlo u središtu političkih rasprava.

„Odbrambena industrija decenijama nije bila prioritet evropske politike, sve dok ruska agresija nije dramatično promijenila situaciju“, objašnjava analitičarka Benedetta Girardi iz Centra za strateške studije u Haagu. „Ali zajedno s tim zapostavljeni su i lanci snabdijevanja.“

Potražnja za kritičnim mineralima ima složenu strukturu. Ona povezuje vojnu industriju s energetskom tranzicijom i razvojem novih tehnologija. Grafit i aluminij, na primjer, ključni su za gotovo svaku vojnu platformu: od borbenih aviona i helikoptera do fregata, tenkova, projektila i podmornica.

Evropska unija, međutim, istovremeno te iste minerale vidi kao temelj zelene tranzicije, zbog čega su rasprave o resursima često fokusirane na energetiku, dok su potrebe odbrambenog sektora ostajale u drugom planu.  „Sirovine su temelj naše industrije. Bez njih nema satelita, radarskih sistema, komunikacijskih mreža, čipova, tenkova, baterija ni borbenih aviona“, upozorava analitičar Joris Teer iz Instituta EU za sigurnosne studije.

U modernom borbenom avionu strateški metali čine i kostur i živčani sistem letjelice. Aluminij i grafit smanjuju težinu i poboljšavaju upravljivost, titanij i ojačani čelik nose ogromna opterećenja konstrukcije, dok bakar, nikal i germanij omogućavaju rad složenih elektronskih sistema. Magneti visokih performansi zahtijevaju rijetke metale i kobalt, a baterije koje napajaju sisteme koriste litij i mangan.

Ratni brodovi predstavljaju jednako složenu kombinaciju metala i tehnologije. Konstrukcija trupa izrađuje se od čelika ojačanog laganim legurama, dok senzori i komunikacijski sistemi koriste bakar, molibden i zlato radi pouzdanog prijenosa podataka. Litijske baterije i grafit napajaju pomoćne sisteme, sonar i energetske rezerve.

Problem za Evropu i Sjedinjene Američke Države je očigledan: proizvodnja tih materijala koncentrirana je u malom broju zemalja, često upravo onih koje Zapad smatra geopolitičkim rivalima. Osim Kine, značajni proizvođači su Rusija, Mjanmar, Demokratska Republika Kongo, Južna Afrika i Indonezija. Evropa i SAD pojavljuju se kao relevantni proizvođači samo u nekoliko izoliranih slučajeva.

Evropske zemlje, s druge strane, veliki su potrošači. Prema procjenama stručnjaka, EU troši oko 25 posto globalne potražnje za kritičnim mineralima, dok proizvodi tek oko tri posto. Razlog je jednostavan: Evropa ima relativno malo rudnika, a razvoj novih zahtijeva ogromna ulaganja i dug vremenski period. Otvaranje jednog rudnika može trajati i deset do petnaest godina.

Evropska unija pokušava smanjiti ovisnost kroz zakon Critical Raw Materials Act, kojim je identificirano 47 projekata vezanih uz eksploataciju i preradu ključnih minerala. Cilj je da do 2030. godine evropska proizvodnja pokrije najmanje 10 posto potreba, prerada 40 posto, a recikliranje 25 posto potražnje.

Plan je dopunjen međunarodnim partnerstvima i inicijativom ReSourceEU, koja nastoji diverzificirati dobavne pravce. Ipak, stručnjaci upozoravaju da Evropa još dugo neće moći izbjeći ovisnost o uvozu.

Jedan od simbola te ovisnosti je volfram, metal izuzetne tvrdoće i otpornosti na temperaturu, neophodan za proizvodnju oklopa, projektila i avionskih motora. Kina proizvodi oko 85 posto svjetskog volframa, dok su daleko iza nje Vijetnam i Rusija.

U oktobru 2025. Kina je privremeno obustavila izvoz rijetkih metala, što je uzdrmalo globalno tržište. Odluka je pokazala koliko su osjetljivi strateški sektori, od energetike i automobilske industrije do umjetne inteligencije i vojne proizvodnje. Istovremeno je tržište fragmentirano. Nekada je postojala gotovo jedinstvena globalna cijena rijetkih metala, dok danas postoje različiti indeksi za Kinu, Evropu i Sjevernu Ameriku s mnogo višim cijenama na Zapadu.

Savremena vojna tehnologija sve više zavisi od tih materijala. Jedan borbeni avion F-35 koristi oko 418 kilograma rijetkih metala, dok ih razarač klase Arleigh Burke sadrži više od dvije tone. Čak i mali dronovi, koji su postali simbol rata u Ukrajini, ovise o kineskim komponentama: karbonskim vlaknima, litijskim baterijama, magnetima i naprednim čipovima. „Industrijska otpornost postaje vojna snaga“, zaključuju analitičari Centra za strateške i međunarodne studije.

Borba za minerale nije nova. Početkom XX stoljeća velike sile su shvatile da vojna moć više ne zavisi samo od domaće industrije nego i od globalne mreže resursa. Velika Britanija, Francuska i Njemačka osiguravale su sirovine kroz kolonije i rudnike širom svijeta. Tokom Drugog svjetskog rata Sjedinjene Američke Države pokrenule su globalnu „mineralnu diplomaciju“, istražujući stotine nalazišta u Latinskoj Americi i Africi kako bi osigurale opskrbu za ratnu industriju.

Nakon raspada kolonijalnih imperija, novonastale države Afrike i Azije počele su koristiti mineralno bogatstvo kao političko oružje. Tokom Hladnog rata mnogi rudnici postali su geopolitičke tačke sukoba. Danas se taj obrazac ponavlja u novom obliku. Minerali više nisu samo roba, oni su instrument moći. A u svijetu u kojem se vojske ponovo naoružavaju, pitanje ko kontrolira te resurse može odlučiti ne samo bitku, nego i čitavu geopolitiku.

IZVOR: El Pais