Priča o porodici Bushnak (Bošnjak), od Bosne do Palestine, otkriva kako se egzil, kultura i otpor prepliću u stoljetnoj borbi za identitet i pravdu

Kada je palestinski novinar Anas al-Šarif nedavno ubijen u Gazi u napadu izraelskih snaga, njegov glas je utihnuo, ali nije nestao. Njegova predanost da svijetu prenosi priču Palestine stavila ga je na dugu listu novinara koji su rizikovali – i gubili – vlastite živote kako bi svjedočili. A taj je niz počeo gotovo devedeset godina ranije, s prvim radio-novinarom u Palestini – Muhammedom Bushnakom. Odnosno, Bošnjakom.

Još 1936. godine, njegova emisija „Huna al-Quds“ (“Ovdje je Jerusalem”) donosila je narodu zvuke, priče i svakodnevnicu Palestine. Bio je to glas koji se odvajao od tišine kolonijalne cenzure. Ime Muhammeda Bushnaka nosilo je i dodatnu priču: on je bio potomak bosanskih muslimana koji su, bježeći od austrougarske okupacije, pronašli novi dom na obalama Palestine.

Muhammed Bušnjak radio je u okviru Palestine Broadcasting Service (PBS), prve velike radijske mreže u regionu. PBS je osnovan pod britanskim mandatom, s glavnim studijem u Jerusalemu i odašiljačem u Ramalli. Emitovalo se na tri jezika – arapskom, hebrejskom i engleskom. Dok su vijesti bile strogo nadzirane i oblikovane kolonijalnim narativom, kulturni programi nudili su prostor lokalnim glasovima.

Upravo u toj pukotini nastao je Bošnjakov glas. Njegova emisija „Huna al-Quds“ bila je više od informativnog programa – postala je simbol da Palestinci mogu govoriti vlastitim glasom, mogu se čuti i prepoznati kao narod.

U vremenu kada je novinska scena već bila razvijena – sa listovima poput Falastin, Al-Karmil i Al-Liwaa – radio je donio novu moć komunikacije. Prvi put šire mase mogle su slušati vlastite priče, muziku i vijesti. Muhammed Bušnjak bio je čovjek koji je u eter unio duh naroda.

U ranim 1880-im godinama, nekoliko bošnjačkih porodica koje su emigrirale s prostora današnje Bosne i Hercegovine osnovale su naselje Qisarya (Cezareja) na ruševinama antičkog rimskog grada Caesarea Maritima, smještenog oko 37 kilometara južno od Haife, na obali Palestine. Ove porodice, uglavnom iz Hercegovine – Mostara, Trebinja, Stoca i Čapljine – krenule su put Osmanskog carstva nakon Berlinskog kongresa 1878. godine, kada je Bosna i Hercegovina došla pod upravu Austro-Ugarske monarhije.

Migracija je bila masovna – između 60 i 80 hiljada ljudi u tri talasa. Prvi val (1881–1882) desio se zbog prisilnog regrutiranja u austrougarsku vojsku, drugi (1900–1901) nakon pokušaja pokrštavanja muslimanskog stanovništva, a treći (1909–1910) nakon aneksije Bosne i Hercegovine od strane Austro-Ugarske. Dio porodica se zaustavio u Istanbulu i Izmiru, ali mnogi su naselili Levant – današnju Siriju, Palestinu i Jordan.

Za razliku od drugih migranata, Bošnjaci su u Palestini dobili priliku da naseljavaju dijelove zemlje koji su tada bili rijetko naseljeni. Oko pedeset porodica odabralo je ruševine antičke Cezareje – Qisarya – zbog tri ključna razloga: zemljište je bilo plodno, naselje je bilo izolovano, a more im je omogućavalo trgovinu i ribarstvo.

Novi doseljenici gradili su naselje po uzoru na hercegovačke gradove, naročito Mostar. Kuće su bile prostrane, ulice pravilno presječene, a u središtu je izgrađena džamija s mektebom. Djecu je učio i istovremeno predvodio namaze učitelj Hadži Hasan. Osnovali su i karavansaraj, pijacu te malu luku.

Prvih godina život je bio težak. Malarija iz okolnih močvara odnosila je čitave porodice, a surova klima dodatno je otežavala opstanak. No, Bošnjaci su se održali – bavili su se poljoprivredom, stočarstvom, ribarstvom i zanatima. Zadržali su tradicionalnu nošnju i jela, iako su vremenom počeli usvajati arapsku kuhinju i običaje.

U brakovima su dugo nastojali očuvati bosanski identitet – ženili su se djevojkama iz Anadolije ili čak ponovo odlazili u Bosnu. No, postepeno su počeli sklapati brakove i s lokalnim Arapima. Prezimena poput Lakišić, Begović ili Muradović s vremenom su nestala. Umjesto njih, svi su prihvatili zajedničko prezime Bushnaq, arapsku izvedenicu riječi „Bošnjak“, po kojoj ih se i danas prepoznaje.

Već prije 1948. godine, dio porodica se iselio iz Qisarye – zbog loše klime, nesigurnosti i nedostatka obrazovnih institucija. Nakon izgradnje luke u Haifi i željeznice, gradić je počeo gubiti na značaju.

U februaru 1948. godine, tokom Nakbe, jedinice Palmacha napale su Qisaryu, protjerale stanovnike i razorile kuće. Ostao je samo minaret džamije kao nijemi svjedok. Bošnjaci iz Qisarye, zajedno sa svojim palestinskim komšijama, rasuli su se po Jordanu, Siriji, Libanu, Egiptu i Kuvajtu.

Drugi članovi porodice ostavili su dubok trag u umjetnosti. Muhammed Bushnak, slikar i vajar rođen u Balad al-Šejhu kod Haife, s porodicom se preselio u Hebron, a potom u Kuvajt 1954. godine. Tamo je osnovao fondaciju „Open Atelier“, koja je postala centar kulturnog života. Njegova kćerka, Suzan Bushnak, danas je jedna od najistaknutijih vizuelnih umjetnica u Kuvajtu. U Kanadi, Suat Bushnak komponuje muziku koja spaja arapsko i bosansko naslijeđe, donoseći u umjetnost iskustvo dvostrukog identiteta.

Neki Bošnjaci učestvovali su i u političkom otporu. Ali Bushnak bio je jedan od osnivača Narodnog fronta za oslobođenje Palestine (PFLP) 1959. godine. Ramiz Bošnjak poginuo je tokom protesta 2000. godine u Kafr Mandi.  Danas se sjećanje na Bušnjake u Palestini pojavljuje i u ličnim pričama potomaka. Jedan unuk na društvenim mrežama dijeli uspomene: „Ovo je slika mog djeda Muhameda Bošnjaka… njihova kuća bila je okružena drvećem, ali su 1948. bili prisiljeni otići.“

Drugi zapis prenosi ljubavnu priču iz 1922. godine, kada se Saleh Bushnak iz Kisarije oženio Zahidom, s kojom je imao desetero djece – priča o životu prekinutom ratom i protjerivanjem. Ove ispovijesti pokazuju da priča Bušnjaka nije samo dio velike historije, nego i niz intimnih fragmenata – porodičnih, emotivnih, svakodnevnih.