Decenijama osporavan, sistematski prešućivan i politički svojatan, identitet bosanskohercegovačkih Muslimana prošao je kroz historijsku katarzu u predvečerje sloma Jugoslavije. Kako je sarajevska historiografska škola, uprkos pritiscima ideologija iz susjedstva, arhivskom građom iz Beča i Istanbula dokazala milenijumski kontinuitet Bosne i njenog naroda

Pitanje nacionalnog identiteta bosanskohercegovačkih muslimana decenijama je stajalo u samom središtu balkanskog historiografskog i političkog čvora. Kroz burno dvadeseto stoljeće, dok su se na ovim prostorima smjenjivale imperije, kraljevine i socijalistički poreci, identitet naroda koji čini demografsku i historijsku srž Bosne i Hercegovine bio je predmetom sistematskog osporavanja, agresivnog svojatanja, ali i dubokih naučnih lutanja.

Tek u periodu između 1980. i 1998. godine, bosanskohercegovačka historiografija uspjela je proći kroz katarzu i zaokružiti proces naučnog utemeljenja muslimanske nacije. Taj proces nije bio samo akademska vježba; bila je to borba za historijsku istinu koja je narodu dala legitimitet koji nadilazi puko političko proklamiranje ili ustavne amandmane.

Da bismo razumjeli značaj naučnog rada u ovom periodu, moramo se osvrnuti na ambijent u kojem je bosanskohercegovačka historijska misao stasavala. Dugo se, naime, smatralo da je nacionalno pitanje Muslimana u Bosni i Hercegovini isključivo “politički konstrukt”,  neka vrsta vještačke tvorevine nastale u kabinetima komunističke partije kako bi se uspostavio balans između srpskih i hrvatskih pretenzija. Ovakva teza, namjerno ili ne, potpuno je zanemarivala duboke historijske, kulturne i socijalne korijene koji su ovaj narod oblikovali kao zaseban subjekt kroz vijekove.

Ozbiljan naučni pristup, koji je počeo dominirati osamdesetih godina, pokazao je suprotno: radilo se o autohtonom, organskom procesu dugog trajanja. Historiografija se tada suočila s ogromnim izazovom, kako definirati narod koji dijeli jezik sa svojim komšijama, Srbima i Hrvatima, ali istovremeno posjeduje potpuno jedinstven historijski razvoj, specifičnu religijsku potku koja je prožela svaki aspekt svakodnevice i, što je najvažnije, poseban kulturni kôd. Nauka je prestala biti sluškinja politike i postala alat za otkrivanje stvarnog identiteta.

Ključni metodološki zaokret dogodio se kada su bosanskohercegovački historičari napustili teren publicistike, usmenih predanja i memoarskih zapisa, te se okrenuli strogoj arhivskoj građi i multidisciplinarnosti. Istraživači su shvatili da se istina o Bosni ne može naći samo u Sarajevu, već da se odgovori nalaze u arhivima Beča, Istanbula, Dubrovnika i Vatikana.

U ovom periodu historiografija doživljava svojevrsnu renesansu. Dok su ranije decenije bile opterećene ideološkim “utabanim stazama”, gdje je fokus gotovo isključivo bio na radničkom pokretu, narodnooslobodilačkoj borbi ili historiji komunističke partije, novi talas istraživača počeo je kritički preispitivati građansku komponentu društva i nacionalne pokrete 19. i ranog 20. stoljeća. Postalo je jasno da se bez razumijevanja procesa unutar muslimanskog društva u vrijeme osmanske i austrougarske uprave ne može razumjeti ni moderna Bosna.

Posebno značajnim za naučno utemeljenje muslimanske nacije pokazala su se istraživanja perioda austrougarske uprave (1878–1918). Upravo je ovo doba u radovima historičara tretirano kao “laboratorija identiteta”. Nakon stoljeća osmanske vlasti, Muslimani su se odjednom našli unutar moderne evropske carevine, suočeni s potpuno drugačijim pravnim, obrazovnim i društvenim sistemom.

Arhivska istraživanja iz ovog perioda otkrila su da su prvi jasni artikulisani politički zahtjevi za autonomijom, koji su se pojavili krajem 19. stoljeća, bili zapravo rani embrion nacionalne svijesti. Borba za vakufsko-mearifsku autonomiju, koju su predvodili muslimanski prvaci tog doba, nije bila samo borba za vjerska imanja i škole. To je bila, u svojoj suštini, borba za očuvanje vlastitog subjektiviteta u okviru jedne kršćanske carevine. Historiografija je naučno dokazala da su kroz taj proces Muslimani počeli sebe percipirati ne samo kao vjersku zajednicu (ummet), već kao politički narod koji traži svoje mjesto pod suncem.

Jedna od najžilavijih zabluda, koju je historiografija u periodu 1980–1998. uspjela naučno demontirati, bila je teza o Muslimanima kao isključivo “vjerskoj skupini bez nacionalnih obilježja”. Ova teza je godinama služila kao opravdanje za negiranje prava na nacionalno ime. Međutim, naučni radovi koji su se pojavili u ovom razdoblju jasno su razlučili pojam religijske pripadnosti od nacionalnog subjektiviteta.

Historičari su primijenili sociološke i antropološke metode kako bi analizirali društvene procese, demografska kretanja i rad kulturnih institucija. Institucije poput “Gajreta”, “Uzdanice”, “Itihada” ili “El-Hidaje” nisu proučavane samo kao humanitarna društva, već kao ključni generatori nacionalne misli. Kroz analizu njihovih programa i djelovanja, dokazano je da su bosanskohercegovački Muslimani razvili sve atribute moderne nacije: od zajedničkog historijskog pamćenja i vezanosti za specifičnu teritoriju (Bosnu kao domovinu, a ne samo kao provinciju), do osjećaja zajedničke sudbine koji ih je razlikovao od drugih etničkih grupa.

Interes za Bosnu i Hercegovinu prestao je biti lokalna tema. Naučni referati i publikacije iz ovog perioda pokazuju da je naša historiografija postala ravnopravan partner svjetskoj nauci. Svjetski kongresi historičara, poput onog u Bukureštu 1980. godine, bili su prekretnica. Činjenica da su tri od pet jugoslovenskih referata u glavnom programu bila iz Bosne i Hercegovine svjedočila je o nevjerovatnom intelektualnom usponu sarajevske historijske škole.

Strani istraživači, od američkih i britanskih do ruskih i njemačkih, počeli su se intenzivno baviti fenomenom Bosne. Više se nije moglo govoriti o “muslimanskom pitanju” bez konsultovanja radova bh. autora. To je pomoglo da se bosanskohercegovačka nauka oslobodi provincijalizma i da se pitanja identiteta postave u širi evropski kontekst, upoređujući bosanski slučaj sa sličnim procesima u drugim višenacionalnim carstvima.

Naravno, put do naučne istine bio je popločan preprekama. Tokom osamdesetih, a naročito devedesetih godina, historiografija o Bosni i Hercegovini našla se pod stalnim udarima nacionalističkih ideologija iz susjedstva. Historičari su bili pod pritiskom da historijsku istinu poistovjete s dnevno-političkim interesima. Postojali su agresivni pokušaji da se historija Bosne prikaže isključivo kao “srpska” ili “hrvatska”, dok su Muslimani tretirani kao “zalutali” pripadnici ovih naroda koje je “vjera otuđila”.

Poseban front marginalizacije odnosi se na tumačenje srednjovjekovnog subjektiviteta Bosne. Decenijama je bh. medievistika bila pasivni posmatrač tuđih interpretacija koje su Crkvu bosansku i njene krstjane pokušavale silom ugurati u okvire pravoslavlja ili katoličanstva. Treba zato pozdraviti napore autora poput Dževada Juzbašića, Peje Ćoškovića ili Borisa Nilevića, koji su svojim radovima dokazali da se Bosna ne može razumjeti kao puki „privjesak“ susjednih kraljevina. Marginalizacija bosanske srednjovjekovne države bila uvod u negiranje njenog kasnijeg kontinuiteta, te da je preuzimanje primata u tumačenju sopstvenog srednjovjekovlja bilo pitanje ne samo naučnog, već i opstojnog integriteta Bosne i Hercegovine.

Dugo vremena bosanskohercegovačka historiografija bila je sputana uskim ideološkim okvirima koji su priznavali samo „klasni“ legitimitet. Tiho su marginalizirana istaknuta imena poput Hamdije Kapidžića i Hazima Šabanovića. Iako su njihova istraživanja o austrougarskoj upravi i osmanskom periodu bila temeljita i arhivski neoboriva, u zvaničnim akademskim krugovima često su gurana u stranu kao puka „faktografija“. Razlog je bio jasan: bavljenje muslimanskom građanskom klasom, vakufima ili vjerskom autonomijom nije se uklapalo u tadašnji narativ o isključivoj važnosti radničkog pokreta. Time su decenijama svjesno zapostavljani procesi koji su bili ključni za razumijevanje nacionalnog sazrijevanja jednog cijelog naroda.

Odgovor nauke na ove pritiske bio je jedini moguć: povratak primarnim izvorima i primjena strogih metodoloških postupaka. Akademik Alojz Benac i drugi istaknuti naučnici tog doba upozoravali su da bez jasne kristalizacije pitanja geneze muslimanskog naroda, svaka “sinteza” historije Bosne i Hercegovine ostaje krnja, netačna i opasna. Historiografija je morala ostati moralna vertikala. Ona je dokazala da se identitet ne može “izglasati” na sastanku, ali se ne može ni “izbrisati” granatama, ukoliko je on utemeljen u vijekovima trajanja i dokumentovan u arhivima.

Jedan od najvažnijih doprinosa naučnog rada u ovom periodu bilo je povezivanje srednjovjekovne bosanske države sa kasnijim razvojem muslimanskog stanovništva. Historičari su istraživali procese islamizacije ne kao nasilni prekid historijskog kontinuiteta, već kao kompleksnu socijalnu i religijsku transformaciju koja je zadržala specifični bosanski karakter.

Proučavanje bosanskog krstjanstva, odnosa prema Crkvi bosanskoj, te kasnija integracija bosanskog plemstva u osmanski sistem, pokazali su da muslimansko stanovništvo u BiH nije “palo s neba” 1463. godine. Ono je baštinilo duboku vezanost za bosansku zemlju i njene tradicije. Taj osjećaj “posebnosti” unutar Osmanskog carstva, gdje su Bosanci često isticali svoj identitet naspram centralne vlasti u Istanbulu, bio je ključan dokaz za naučno utemeljenje nacije.

Posebno su teške bile hegemonističke tendencije iz susjednih naučnih centara. Riječ je o dugogodišnjoj praksi u kojoj su beogradski i zagrebački historiografski krugovi, predvođeni autoritetima iz SANU-a ili sličnih institucija, tretirali Bosnu i Hercegovinu kao puko polje za dokazivanje sopstvenih nacionalnih projekata. U takvoj konstelaciji snaga, radovi sarajevskih historičara poput Atifa Purivatre, koji su argumentovano dokazivali postojanje i autohtonost muslimanske nacije, često su u saveznim jugoslovenskim časopisima dočekivani sa skepsom, pa čak i potpunim ignoriranjem. Marginalizacija nije bila samo pitanje različitog mišljenja, već pokušaj da se bosanskohercegovačkoj nauci uskrati pravo na sopstvenu interpretaciju prošlosti.

Marginalizacija se u bh. historiografiji ispoljavala i kroz sistematsko prešućivanje ključnih kulturnih i prosvjetnih institucija. Teme poput djelovanja društava „Gajret“ ili „Uzdanica“ godinama bile smatrane drugorazrednim ili čak opasnim. Tek je „novi talas“ istraživača, među kojima se posebno izdvaja rad Ibrahima Kemure, uspio ove institucije izvući iz fusnota historije. Do tada su one u zvaničnim sintezama bile tretirane isključivo kao poligoni za pro-srpske ili pro-hrvatske uticaje, čime se negirao njihov primarni značaj – a to je bila uloga generatora moderne muslimanske (bošnjačke) nacionalne svijesti. Kemurin rad predstavljao je ključni prekid s tom tradicijom naučnog prešućivanja.

Nijedan od ovih uspjeha ne bi bio moguć bez institucionalnog okvira, prvenstveno Instituta za istoriju u Sarajevu. Kroz svoje publikacije, a naročito kroz časopis “Prilozi”, Institut je postao centralna tačka gdje su se ukrštala mišljenja, debatovalo o metodama i objavljivala najnovija otkrića. U periodu od 1980. do 1998., uprkos ratnim razaranjima i opsadi, Institut je uspio sačuvati naučni dignitet.

Naučnici su radili u nemogućim uslovima, često bez struje i grijanja, pišući o procesima nacionalnog formiranja dok se sam opstanak naroda o kojem su pisali dovodio u pitanje fizičkim uništenjem. To je historiografiji dalo dodatnu dimenziju,  ona je postala čin otpora zaboravu i negiranju.

Iako su se historiografi primarno bavili naučnim priznavanjem “muslimanske nacije” pod tim imenom, oni su zapravo pripremali teren za ono što će 1993. godine biti ozvaničeno povratkom historijskog imena – Bošnjaci. Pokazali su da promjena imena nije promjena identiteta, već povratak historijskoj nominaciji koja je naučno potvrđena kroz vijekove postojanja Bosne.

Historičari su dokazali da je naziv “Bošnjak” bio u upotrebi dugo nakon dolaska Osmanlija, te da je njegova zamjena vjerskom odrednicom bila rezultat specifičnih političkih okolnosti u 19. i 20. stoljeću. Povratak imenu bio je kruna naučnog procesa koji je trajao decenijama.

Pored visoke politike i ratova, historiografija se u ovom periodu okrenula i kulturnoj historiji, načinu života, običajima, arhitekturi i književnosti. Naučno je obrađen doprinos muslimanskih autora koji su pisali na orijentalnim jezicima, ali i onih koji su stvarali na bosanskom jeziku, koristeći alhamijado književnost.

Ovi radovi su pokazali da muslimanska nacija posjeduje vrhunsku kulturu koja je ravnopravna sa svim evropskim tradicijama. To nije bila kultura koja se razvijala u izolaciji, već u stalnom dodiru s kršćanskim i jevrejskim susjedima, što je stvorilo specifičan bosanski mikrokosmos. Priznanje te kulture u naučnim krugovima bilo je neodvojivo od priznanja same nacije.

Kada danas, s distancom, gledamo na radove iz tog perioda, vidimo da su oni postavili temelje za sve buduće generacije istraživača. Muslimanska nacija je, kroz nauku, dobila svoj neosporni “rodni list”. To više nije bilo pitanje mišljenja ili simpatija, već pitanje činjenica iznesenih u hiljadama stranica arhivske građe.

Bosanskohercegovačka historiografija je pokazala zrelost. Uspjela je nadvladati provincijalne mitove i ideološke stege, nudeći svijetu sliku jednog naroda koji je uprkos svim iskušenjima sačuvao svoj subjektivitet. To je proces koji se nastavlja, jer historija nikada nije do kraja napisana, ali su temelji koji su postavljeni između 1980. i 1998. godine neuništivi.

Naučna istina je spora, ali dostižna. Ona je nadživjela države koje su je pokušavale sputati i ideologije koje su je pokušavale prekrojiti. Danas, zahvaljujući ovim naporima, niko ozbiljan u svijetu nauke ne može osporiti nacionalni identitet Bošnjaka (Muslimana). To je možda najveći spomenik koji jedna generacija historičara može ostaviti svom narodu i svojoj zemlji.

Na kraju, moramo se zapitati: koja je bila cijena ovog naučnog proboja? Mnogi historičari su radili pod pritiskom, neki su bili marginalizirani, a mnogi su tokom rata devedesetih izgubili svoje domove i biblioteke. Ipak, duh nauke nije pokleknuo.

Shvatili su da historiografija nije samo opisivanje prošlosti, već aktivno učestvovanje u kreiranju budućnosti kroz utvrđivanje istine. Njihov rad je dokaz da narod koji poznaje svoju prošlost i koji ima naučno utemeljen identitet, ne može biti izbrisan s historijske scene. Bosanskohercegovački čvor je, u naučnom smislu, raspetljan onog trenutka kada je priznato da Bosna bez muslimanske (bošnjačke) nacije ne može postojati, kao što ni ta nacija ne može postojati bez svoje Bosne.

IZVOR: Enver Redžić: lstoriografija o “muslimanskoj naciji”