Kroz tajne izvještaje jugoslovenskog konzulata u Jerusalimu, otkriva se kako su se tridesetih godina prošlog stoljeća u Mandatnoj Palestini preprele britanske imperijalne računice, arapski narodni bunt i tragična potraga jevrejskih izbjeglica za utočištem pred nadirućim nacizmom

Kada su trupe britanskog generala Edmunda Allenbyja u decembru 1917. godine pobjednički ušetale u Jerusalim, okončavši višestoljetnu osmansku vladavinu nad Svetom zemljom, savremenici su taj čin entuzijastično opisali kao trijumf posljednjih križara. Pobjeda nad Osmanlijama donijela je kratkotrajno oduševljenje među lokalnim muslimanskim, kršćanskim i jevrejskim stanovništvom. Međutim, iza scene pobjedničkog marša već su se nazirale pukotine geopolitičkih inženjeringa koji će Bliski istok pretvoriti u jedno od najdugovječnijih žarišta u modernoj historiji.

Tokom Prvog svjetskog rata, Velika Britanija i Francuska sklopile su tajni Sykes-Picot sporazum kojim su arapske provincije poraženog Osmanskog carstva podijelile na interesne sfere. Iako su britanski predstavnici obavezali mekanskom šerifu Huseinu da će podržati arapsku nezavisnost u zamjenu za ustanak protiv Turaka, ta obećanja su brzo pogažena. Kada je Opći sirijski kongres u martu 1920. godine proglasio nezavisnost Velike Sirije na čelu s kraljem Fejsalom, francuske vojne snage su izbrisale tu ideju s karte potiskivanjem Fejsala iz Damaska.

Istovremeno, u novembru 1917. godine, britanski ministar vanjskih poslova lord Arthur James Balfour uputio je historijsko pismo cionističkom pokretu, dokument poznat kao Balfourova deklaracija. U njemu je Velika Britanija podržala ideju o uspostavljanju nacionalnog ognjišta za jevrejski narod u Palestini, pod uslovom da se ne naruše građanska i vjerska prava postojećih nejevrejskih zajednica. Za Arape, obmanute neispunjenim obećanjima o ujedinjenju i slobodi, godina 1920. postala je znana kao Godina katastrofe.

Kada je Društvo naroda 1922. godine službeno dodijelilo Velikoj Britaniji mandat nad Palestinom, zemlja je odvojena od Sirije i širom otvorena za jevrejsku doseljeničku kolonizaciju. Već početkom 1930-ih godina, tinjajući nesporazumi između autohtonog arapskog stanovništva, narastajuće jevrejske imigrantske zajednice i britanske upravne vlasti prerasli su u otvoreni, krvavi sukob.

Izuzetno dragocjeno i nepristrasno svjedočanstvo o ovom prelomnom periodu pruža arhivska građa Generalnog konzulata Kraljevine Jugoslavije u Jerusalimu, osnovanog 1936. godine. Prvi jugoslovenski generalni konzul, dr. Ivo De Giulli, slao je iz Jerusalima detaljne, analitičke i hladnokrvne izvještaje Beogradu. Njegove depeše nude jedinstven i rijetko viđen uvid u političke, društvene i ekonomske mehanizme koji su oblikovali Palestinu tridesetih godina prošlog stoljeća.

Da bismo razumjeli zašto je Velika Britanija s tolikom upornošću održavala kontrolu nad Palestinom uprkos ogromnim ljudskim i finansijskim gubicima, moramo analizirati geostrateški položaj te regije. Za London tridesetih godina, Palestina nije bila samo vjersko ili historijsko središte, već je predstavljala vitalni odbrambeni i ekonomski pojas Britanskog carstva.

Pored toga što je služila kao neposredna istočna kopnena zaštita Sueckog kanala dok je Egipat osiguravao zapadni prilaz, u njoj se nalazila i krajnja tačka naftovoda iz iračkog Mosula. Putem tog naftovoda sirova nafta dopremala se direktno do luke u Haifi za potrebe Britanske kraljevske mornarice. Zbog te trostruke geostrateške uloge i važnih infrastrukturnih čvorišta, imperijalna propaganda Jerusalim je nazivala Carigradom Sueckog kanala, a luku Haifu Singapurom Sredozemnog mora.

Upravo zbog toga je stabilnost u Palestini Britancima bila pitanje imperijalnog opstanka, ali postizanje te stabilnosti bilo je nemoguće bez rješavanja nacionalnog pitanja dvaju naroda čije su se vizije historije i budućnosti direktno sudarale. Za Jevreje je Palestina bila Obećana zemlja predaka i jedino mjesto na svijetu gdje su obnavljanjem nacionalne države mogli pobjeći od milenijskog progona. Za Arape je ona bila domovina njihovih predaka stoljećima unazad, ključni stub panarapskog nacionalnog pokreta i prostor gdje se nalazi treće sveto mjesto islama, dok je za kršćane predstavljala sveto mjesto Isusovog života i Golgote.

U toj atmosferi visoke emotivne napetosti, Jugoslavija je prepoznala potrebu da otvori diplomatsko predstavništvo u Jerusalimu. Glavni motivi Beograda bili su trgovačke prirode i razmjena roba sa Bliskim istokom, ali i briga o jugoslovenskoj jevrejskoj zajednici koja se postepeno doseljavala na te prostore. Kada je Ivo De Giulli stigao u Jerusalim 1936. godine, jevrejska zajednica u Palestini, poznata pod nazivom Yishuv, predstavljala je izuzetno dobro organiziran, moderan i dinamičan društveni sistem koji je djelovao gotovo kao država u državi.

Većina Jevreja u Palestini pripadala je Svjetskoj cionističkoj organizaciji, ali unutar same zajednice postojale su oštre ideološke podjele. Najveća politička snaga bila je Radnička stranka Mapaj, koja je okupljala polovinu jevrejskog stanovništva i kombinovala cionizam s principima socijalizma. Ovu stranku podržavao je Histadrut, moćni radnički sindikat koji je okupljao većinu radnika te upravljao fabrikama, bankama i školskim ustanovama. Srednji stalež i intelektualci uglavnom su podržavali Generalne cioniste i Religioznu cionističku stranku, koje su bile sklonije saradnji s britanskim vlastima ali nepopustljive prema Arapima.

S druge strane djelovali su cionisti-revizionisti pod vodstvom Vladimira Zeeva Jabotinskog, zahtijevajući hitno uspostavljanje države s obje strane rijeke Jordan i osnivajući tajnu vojnu organizaciju Irgun. Pored njih, postojale su i ultraortodoksne grupe poput Agudat Yisraela koje su se iz vjerskih razloga protivile sekularnom cionizmu.

Na čelu cionističkog pokreta nalazio se dr. Chaim Weizmann, ugledni hemičar i diplomata koji je uživao ogromno povjerenje zapadnih vlada. Vajcman je zastupao opreznu diplomatiju, ali je njegov autoritet poljuljan kada je britanska vlada 1930. godine objavila Passfieldovu Bijelu knjigu i uvela ograničenja na doseljavanje. Tenzije unutar Yishuva dosegle su tragični vrhunac u junu 1933. godine ubistvom Haima Arlosoroffa, šefa Političkog odjela Jevrejske agencije i ključnog mislioca umjerenog krila. Iako su optuženi revizionisti na sudu oslobođeni, to političko ubistvo ostavilo je duboke ožiljke na zajednicu.

Službeno savjetodavno tijelo mandatnih vlasti bila je Jevrejska agencija. Ona je procjenjivala potrebe za radnom snagom, što je vladi služilo kao osnova za izdavanje imigracijskih viza, te je upravljala glavnim fondovima za kupovinu zemlje i smještaj useljenika. Novi doseljenici, naročito val izbjeglica pred nacističkim terorom u Njemačkoj, donijeli su sa sobom visok nivo obrazovanja i finansijski kapital.

Cionistička kolonizacija temeljila se na dva specifična principa koja su izazvala teške reakcije kod Arapa. Prvi je nalaagao da je kupljena zemlja neotuđivo vlasništvo jevrejskog naroda i da se ne može preprodati nejevrejima, dok je drugi princip zahtijevao upotrebu isključivo jevrejske radne snage. Zbog toga su arapski seljaci, u slučajevima kada bi jevrejski fondovi kupili imanje od bogatih arapskih veleposjednika, ostajali bez posjeda i bez mogućnosti da na toj zemlji nastave raditi kao najamnici. Pored toga, Yishuv je razvio impresivan kooperativni sistem s više stotina banaka, zadruga i poljoprivrednih kolektiva poznatih kao kibuci.

U poređenju s visoko organizovanom jevrejskom zajednicom, arapsko društvo u Palestini nalazilo se u znatno težem ekonomskom i društvenom položaju. Prema opisu konzula De Giullija, društvena struktura arapskog stanovništva u mnogim elementima podsjećala je na feudalni poredak, s malim brojem bogatih zemljoposjednika i ogromnom masom siromašnih seljaka.

Zaostalost arapske poljoprivrede bila je uzrokovana tradicijom zajedničkog seoskog vlasništva Mesha’a, u kojoj su se parcele mijenjale svake dvije godine, što je sprečavalo dugoročna ulaganja. Pored toga, seljaci su zakupljivali zemlju od veleposjednika na samo godinu dana, živeći u stalnom strahu od raskida ugovora, dok su ih nedostatak novca i visoke kamate lokalnih lihvara redovno dovodili do dužničkog ropstva. Mnogi arapski veleposjednici isprva su lakomisleno prodavali neobradive površine i močvare jevrejskim kupcima po visokim cijenama, da bi tek kasnije shvatili da su time trajno otuđili dio vlastite domovine.

Ipak, tridesetih godina dolazi do ključnog historijskog preokreta jer se premošćuje vjekovni jaz između muslimanskih i kršćanskih Arapa. Suočeni s prijetnjom gubitka demografske većine, oni ujedinjuju snage pod zastavom arapskog nacionalizma. Upravljanje vjerskim i vakufskim predmetima bilo je u rukama Vrhovnog muslimanskog savjeta, na čijem se čelu nalazio jerusalimski muftija Muhammad Amin al-Husseini, koji je vremenom postao neslužbeni politički vođa arapskog otpora. Nasuprot njegovoj beskompromisnoj liniji stajala je utjecajna porodica Nashashibi, sklonija pregovorima s Britancima.

Iskra za opći požar planula je krajem 1935. godine kada je šeik Izz ad-Din al-Qassam, karizmatični imam koji je organizirao tajne seljačke ćelije, poginuo u sukobu s britanskom policijom. Njegova pogibija pretvorila ga je u narodnog mučenika i zapalila fitilj ustanka. U aprilu 1936. godine sve arapske stranke osnivaju Vrhovni arapski komitet i prolašavaju opći štrajk, tražeći hitnu obustavu jevrejske imigracije, zabranu prodaje zemlje i formiranje nacionalne vlade.

Nakon što šestomjesečni štrajk nije donio rezultate, sukob je prerastao u žestok oružani ustanak. Arapski borci povukli su se u brda i započeli gerilski rat, napadajući britanske konvoje, pruge, naftovod i jevrejska naselja. Ustanici su ugradili revolucionarne poreze i naredili da svi Arapi odbace osmanski fes i stave seosku kefiju s agalom kako bi se borci lakše miješali s narodom. Svako tko je osumnjičen za saradnju s Britancima ili prodaju zemlje proglasašavan je izdajnikom i surovije kažnjavan, zbog čega su mnogi umjereni lideri pobjegli iz zemlje.

Jevrejska zajednica odgovorila je snažnim jačanjem vlastite odbrane. Organizacija Haganah stvorila je hiljade obučenih boraca, dok su britanske vlasti naoružale jevrejske pomoćne policajce i zajedno s kapetanom Ordeom Wingateom formirale posebne noćne jedinice za borbu protiv gerilaca. Istovremeno, radikalne jevrejske grupe izvodile su odmazde bacanjem bombi na arapskim pijacama. Britanska uprava reagovala je uvođenjem vanrednog stanja, rušenjem kuća, smrtnim kaznama i dovođenjem desetina hiljada vojnika. Tokom same 1938. godine u sukobima je poginulo više od dvije hiljade ljudi.

Izvještaji koje je jugoslovenski generalni konzul dr. Ivo De Giulli slao iz Jerusalima pružaju izuzetno dragocjen i nepristrasan pregled stanja na terenu. De Giulli je u februaru 1938. godine razgovarao s Moshe Shertokom, direktorom Političkog odjela Jevrejske agencije, koji mu je prenio da status quo nanosi najveću štetu Jevrejima jer britanska neodlučnost zaustavlja imigraciju. Shertok je istakao da je jedina alternativa jevrejskoj državi u jednom dijelu Palestine trajni manjinski status, što je za cionistički pokret bilo potpuno neprihvatljivo.

Konzul je održavao bliske veze i s jugoslovenskom dijasporom. U aprilu 1938. godine prisustvovao je skupu udruženja jugoslovenskih Jevreja u Tel Avivu, koje je okupljalo oko osamdeset porodica, uglavnom radnika, obrtnika i intelektualaca. Posebno dirljiv dio izvještaja odnosi se na kibuc Sha'ar HaAmakim na sjeveru Palestine, koji su osnovali mladi jugoslovenski cionisti. Zbog opasnosti na putevima oni nisu mogli doći na sastanak u Tel Aviv, ali je konzul zabilježio da su se mladići koji su odslužili vojni rok u Jugoslovenskoj vojsci pokazali kao najsposobniji branioci svojih imanja. Unatoč novom životu, doseljenici su među sobom i dalje govorili maternjim jezikom i održavali duboku odanost svojoj domovini.

Nakon što je nadležnost konzulata proširena i na Transjordaniju, De Giulli je u julu 1938. godine posjetio Aman i susreo se s emirom Abdullahom. Emir se posebno raspitivao o položaju milion i po muslimana u Kraljevini Jugoslaviji i njihovoj zastupljenosti u službi, što je kod njega izazvalo veliko poštovanje. Iako je Abdullah prešutio svoje političke planove, konzul je uočio da emir strpljivo čeka kolaps britansko-arapskih odnosa kako bi proširio svoju vlast na Palestinu.

U avgustu iste godine u konzulatu je izbila prava uzbuna kada je iz Beograda stigla vijest da se prema Palestini uputio Vančo Mihajlov, šef terorističke organizacije VMRO odgovorne za marsejski atentat. Mihajlov je stigao brodom u Tel Aviv s turskim pasošem, ali bez ulazne vize. Zahvaljujući brzi intervenciji konzula i britanske policije, Mihajlovu nije dozvoljeno iskrcavanje niti slanje šifrovanih poruka, te je brodom sproveden dalje za Aleksandriju.

Kako se u Evropi opasno približavao novi svjetski rat, Britanija je shvatila da ne smije dopustiti da se muslimanski svijet okrene protiv nje i prikloni silama Osovine. U februaru 1939. godine u Londonu je sazvana mirovna konferencija na koju su pozvani predstavnici Jevreja, palestinskih Arapa i okolnih arapskih država. Pošto su Arapi i Jevreji odbili sjediti u istoj prostoriji, britanski diplomati morali su posredovati između odvojenih sala, ali dogovor nije postignut.

Suočena s ćorsokakom, britanska vlada je u maju 1939. godine objavila MacDonaldovu Bijelu knjigu, dokument koji je upotpuno izmijenio tok historije. Bijelom knjigom je predviđeno da se u narednih pet godina useljavanje Jevreja ograniči na ukupno sedamdeset i pet hiljada ljudi, nakon čega bi svaka dalja imigracija ovisila o pristanku arapske većine. Prodaja zemlje Jevrejima strogo je zabranjena na devet desetina teritorije, a planirano je da se u roku od deset godina formira jedinstvena država s tročetvrtinskom arapskom većinom.

Za jevrejsku zajednicu to je bio strahovit udarac jer su vrata Palestine zatvorena u trenutku kada su milioni Jevreja tražili spas od nacističkih progona. Vođa Yishuva David Ben-Gurion tada je izrekao poznatu formulu da će se boriti protiv Hitlera kao da Bijela knjiga ne postoji, a protiv Bijele knjige kao da rat ne postoji. Radikalne jevrejske grupe odgovorile su valom bombaških napada na britanske objekte i organizovanjem ilegalnih brodova s izbjeglicama.

Sumnje o umiješanosti nacističke Njemačke u potpirivanje nemira potvrđene su u junu 1939. godine kada su britanske vlasti protjerale službenike njemačke novinske agencije DNB iz Jerusalima zbog širenja zapaljive radio-propagande na arapskom jeziku. Pored toga, jugoslovensko ministarstvo obavijestilo je konzulat da nacisti u Pragu vrbuju agente koji govore arapski radi izvođenja sabotaža i terorističkih akcija na Bliskom istoku.

Ipak, do jeseni 1939. godine Veliki arapski ustanak se potpuno iscrpio usljed ogromnih žrtava, nemaštine i hapšenja vođa u izbjeglištvu. Izbijanjem Drugog svjetskog rata oružane akcije su utihnule, a hiljade Arapa i Jevreja prijavile su se u dobrovoljačke jedinice britanske vojske.

Sumirajući rezultate svog boravka u Jerusalimu, konzul dr. Ivo De Giulli zapisao je da su pogrešna razmišljanja koja religioznu mržnju prolašavaju glavnim uzrokom sukoba. On je uvidio da je moderni cionizam politički pokret, te da je kod Arapa nacionalizam ujedinio muslimane i kršćane. Antagonizam je postojao između dva nepomirljiva nacionalna pokreta koji su polagali pravo na istu zemlju. Tridesete godine bile su decenija u kojoj su propuštene sve prilike za kompromis, ostavljajući u naslijeđe čvor koji će ponovo eksplodirati čim u Evropi utihne oružje Drugog svjetskog rata.

(Za tekst korišten materijal iz istraživačog rada Muhidina Pelesića pod naslovom: „PALESTINA TRIDESETIH GODINA U DOKUMENTIMA GENERALNOG KONZULATA KRALJEVINE JUGOSLAVIJE U JERUSALIMU”)