Foča u kasnom srednjem vijeku nije bila rezidencija, političko sjedište niti vjerski centar. U njoj se niko nije krunisao niti je bila sudsko-administrativno središte regije. Ipak, bila je najprometnije naselje na Dubrovačkom (Drinskom) putu, koji je povezivao Dubrovnik s Bosnom, nalazeći se na liniji između dva najznačajnija privredna pola: Dubrovnika i Srebrenice. Preko Foče se odvijao sav privredni promet istočne Bosne, kao i putnički saobraćaj.

Knjiga “Kasnosrednjovjekovna Foča” autora prof. dr. Esada Kurtovića, nastala kao rezultat višegodišnjih istraživanja arhivskih izvora, promovirana je danas u Bošnjačkom institutu – Fondaciji Adila Zulfikarpašića u Sarajevu.

Knjiga donosi nova saznanja o srednjovjekovnoj historiji Foče, njenom privrednom i društvenom razvoju te odnosu Foče i Drine kao administrativnih cjelina. Tokom promocije istaknuta je važnost kritičkog pristupa historijskim izvorima i preispitivanja ranijih historiografskih tumačenja.

Govoreći o nastanku knjige, Kurtović je istakao da je istraživački proces podrazumijevao opsežno prikupljanje izvorne građe, ali i preispitivanje ranije objavljenih radova.

“U knjigu je uložen veliki trud, naročito u prikupljanju izvorne građe. Međutim, pokazalo se da informacija više i nije bila presudna. S obzirom na to da je ono što je do sada napisano imalo dosta manjkavosti, negdje sam nešto možda i dopisao, ali sam na više mjesta morao i brisati. Sistem piši-briši proizveo je osnovnu poruku: historiji Foče, kada je srednji vijek u pitanju, ne može se olako prilaziti, nego se struka mora uvažavati”, kazao je Kurtović.

Autor je ukazao i na problem različitih prisvajanja historije i dnevnopolitičkih projekcija prošlosti, ističući da je važno insistirati na naučnim kriterijima i odgovornom tumačenju historijskih izvora.

Posljednja knjiga

“Ovo je moja posljednja knjiga. Ja više ne mislim da djelujem i iskoristio sam priliku da skrenem pažnju na te osnovne postulate u struci. Dakle, ne samo nove informacije nego da se vratimo tom talogu koji je nataložen zaista različitim prisvajanjima, dnevnopolitičkim projekcijama koje, izgleda, nemaju kraja. Ne možemo se mi boriti protiv svega, ali možemo da govorimo”, poručio je Kurtović.

Urednik knjige dr. Mesud Šadinlija podsjetio je da je ideja o njenom nastanku proizašla iz ranijeg projekta Bošnjačkog instituta – Fondacije Adila Zulfikarpašića, u kojem su učestvovali i on i autor. Knjiga je zamišljena kao nastavak tog istraživačkog rada.

Jedan od recenzenata knjige dr. Enes Dedić istakao je značaj istraživanja arhivske građe iz Državnog arhiva u Dubrovniku, na kojoj se u velikoj mjeri zasniva knjiga. Posebno je ukazao na Kurtovićev dugogodišnji rad s arhivskim izvorima i doprinos preispitivanju ranijih tumačenja historijske geografije Foče i područja Drine.

Drugi recenzent, dr. Almir Peco, istakao je da dubrovački dokumenti, iako često nastali iz praktičnih razloga poput zaduživanja, trgovine ili sudskih sporova, omogućavaju uvid u svakodnevni život stanovnika, njihove poslovne veze i društvene odnose.

Posebno je izdvojio podatke o domaćim trgovcima i njihovom učešću u kreditnoj trgovini. Kurtović je u knjizi obradio 315 kreditnih ugovora fočanskih trgovaca sačuvanih u dubrovačkim trgovačkim knjigama i identificirao blizu 150 domaćih trgovaca. Ti podaci ukazuju na razvijene poslovne veze Foče s Dubrovnikom i značaj ovog grada u trgovačkim tokovima srednjovjekovne Bosne.

Peco je naglasio da je Kurtović pažljivo razdvojio ono što historijski izvori potvrđuju od kasnijih pretpostavki i interpretacija. Ocijenio je da knjiga predstavlja važnu osnovu za buduća istraživanja jer omogućava provjeru zaključaka na temelju sistematizirane arhivske građe.

Promotori su istakli da knjiga predstavlja originalan naučni doprinos proučavanju srednjovjekovne Foče i područja Drine, posebno zbog Kurtovićevog poznavanja dubrovačkih arhiva i metodološki dosljednog razlikovanja historijskih činjenica od kasnijih, nedovoljno utemeljenih tumačenja.

Foča u kasnom srednjem vijeku nije bila rezidencija, političko sjedište niti vjerski centar. U njoj se niko nije krunisao niti je bila sudsko-administrativno središte regije. Ipak, bila je najprometnije naselje na Dubrovačkom (Drinskom) putu, koji je povezivao Dubrovnik s Bosnom, nalazeći se na liniji između dva najznačajnija privredna pola: Dubrovnika i Srebrenice. Preko Foče se odvijao sav privredni promet istočne Bosne, kao i putnički saobraćaj.

Kulminaciju srednjovjekovnog razvoja Foča dostiže za vrijeme vladavine plemićke porodice Kosača. Bio je to trg s jakom lokalnom zajednicom i dubrovačkom kolonijom. Gradskim središtem upravljao je gradski knez, a u gradu se nalazila i katolička crkva. U naselje su dolazile velmože i izaslanici na putu prema rezidencijama Kosača, Srebrenici, Vrhbosni, Pljevljima, Despotovini ili Porti.

Prvi spomen Foče datira iz 1360. godine. U prvim decenijama 15. stoljeća u gradu je boravilo 120 trgovaca, što je čini mjerljivom s izuzetno razvijenim trgovačkim centrima tog doba. Zanimljivo je da se Foča u latinskim, italijanskim i ćiriličnim izvorima spominje u čak 37 verzija imena.

Intenzivna urbanizacija

Period osmanske uprave u 16. stoljeću predstavlja vrijeme najizraženijeg ekonomskog, administrativnog i kulturnog uspona. To je jedno od najdinamičnijih razdoblja u cjelokupnoj historiji grada, u kojem Foča poprima konture snažnog urbanog centra i izrasta u žarište trgovine, kulture i međukonfesionalne komunikacije.

Nakon uspostave osmanske vlasti 1465. godine (prema nekim izvorima i ranije), Foča postaje administrativno središte prvo vilajeta Hersek (kao dijela Bosanskog sandžaka), a potom i novouspostavljenog Hercegovačkog sandžaka 1470. godine. Ovaj status učvrstio je njen politički značaj i potaknuo proces intenzivne urbanizacije. Već krajem 15. stoljeća evidentirane su četiri gradske mahale. Uprava i javne institucije bile su locirane u prostoru Ortakola, koji postaje jezgro budućeg grada. Tu su se nalazili najraniji upravni objekti (dvor gradskog vojvode) i najstarija Hamza-begova džamija (mesdžid) iz 1470. godine. Urbanizacija je dodatno podstaknuta izgradnjom vodovoda i Hamza-begovog hamama. Ovi objekti nisu imali samo praktičnu funkciju, već su bili simboli kulturne transformacije i uvođenja osmanskog tipa gradskog života.

U sumarnom defteru iz 1499. godine, umjesto starog srednjovjekovnog toponima Hoča, zvanično se počinje koristiti naziv Foča.

U pogledu urbane transformacije i arhitekture Foče značajne promjene nastupaju početkom 16. stoljeća izgradnjom Careve džamije (džamija sultana Bajazita II) 1500/1501. godine, kada naselje dobiva rang kasabe. Džamija je zauzela dominantnu lokaciju iznad srednjovjekovnog pazarišta. Arhivski izvori iz 16. stoljeća potvrđuju da je u blizini dugo postojala Crkva Svete Gospoje, što demantira ranije tvrdnje da je džamija izgrađena na mjestu crkve.

Grad se u tom periodu širio u tri pravca: južno prema Gornjem polju; duž desne obale Ćehotine i Drine (Donje polje); te uz strme padine Crnog vrha.

Broj mahala porastao je sa sedam, s početka 16. stoljeća, na 18 mahala do 1585. godine. Foča je bila izrazito multikonfesionalna sredina u kojoj su potvrđene četiri religijske zajednice: pripadnici Crkve bosanske, pravoslavci, katolici i muslimani. Iako proces širenja islama uzima maha tokom 16. stoljeća, tragovi pripadnika Crkve bosanske ostali su vidljivi kroz brojne nekropole stećaka u široj regiji.

Posebno mjesto u pejzažu Foče zauzima Aladža džamija, podignuta sredinom 16. stoljeća (1549). Kao remek-djelo klasične osmanske arhitekture, ubraja se u najreprezentativnija sakralna ostvarenja u BiH. Putopisac Evlija Čelebi zapisao je 1664. godine na zidu džamije: “Putovao sam i u mnoge gradove dohodio, ali ovakvo mjesto nisam vidio.”

Razvoj grada počivao je na instituciji vakufa. Naročito se izdvaja vakuf Muteferike Mehmed-bega, koji je obuhvatao džamiju, medresu, biblioteku i hamam. Foča je posjedovala razvijenu infrastrukturu: karavansaraje, hanove, mostove preko Drine i Ćehotine, te obrazovne ustanove poput skriptorija i biblioteka, što svjedoči o institucionaliziranom obrazovanju, visokom stepenu pismenosti i intelektualne aktivnosti.

Kao sjedište Hercegovačkog sandžaka, Foča je privlačila diplomate iz Venecije, Dubrovnika, Francuske, Beča i Madrida. Čaršija je bila zanatski centar s preko 40 različitih djelatnosti. Prema novijim istraživanjima, pouzdano se zna da je u Foči postojala i tvrđava logističke namjene, koja je služila kao skladište baruta i žita, naročito za opskrbu utvrde Novi (Herceg Novi) na jadranskoj obali.

Sandžakbegovi koji su rezidirali u Foči često su bili iz uglednih porodica (Nihalbegovići, Isabegovići, Borovinići) ili carski zetovi povezani s najvišim krugovima moći u Istanbulu (zetovi Rustem-paše i Mehmed-paše Sokolovića). Rezidirati u Foči kao snadžakbeg predtavljalo je veliku odgovornost, ali i prilku za dokazivanje zbog čestih borbi na granici što je bila najbolja preporuka za napredovanje u izazovnoj, ali veličanstvenoj strukturi vlasti u vrijeme sultana Sulejmana Kanunija. Sve je to osiguravalo Foči političku vidljivost i povezanost sa utjecajnim krugovima u osmanskom carstvu.

Foča u 16. stoljeću je primjer politički važnog, ekonomski aktivnog i kulturno raznolikog grada u okviru osmanskog carstva čiji je razvoj u tom periodu oblikovao mentatilitet ovadašnjih ljudi i kasniju urbanu fizionomiju ovoga prostora.

Izvor: Preporod.info, Bosna.hr