Analiza teorije koja ukazuje na to da je režim nakon Titove smrti bio arhitekta muzičkog i kulturnog procvata s ciljem suzbijanja regionalnog nacionalizma i izvoza domaćih umjetnika u inozemstvo

“Drugovi… situacija je veoma komplikovana. U posljednje vrijeme porastao je broj maloljetnih i odraslih delinkvenata u našem komšiluku. Iz tog razloga, odlučili smo ubrzati proces formiranja plesnih grupa za mlade u našem rekreacionom centru. (…) Poznajete probleme s kojima se naše društvo suočava u ovoj fazi svog razvoja. Ako se potrudimo još malo, uspjet ćemo učiniti Sarajevo jednim od epicentara pop muzike.”

Ovako je počinjao film “Sjećaš li se Dolly Bell?” jugoslovenskog reditelja Emira Kusturice, scenom u kojoj grupa funkcionera sovjetskog tipa raspravlja o tome vrijedi li zaista dati odriješene ruke omladinskoj kulturnoj eksploziji koja je prijetila da promijeni zemlju.

Pomenuti film premijerno je prikazan 1981. godine. Njime se Jugoslavija otvarala zapadnom svijetu, istovremeno portretirajući jednu od svojih najakutnijih sociopolitičkih dilema: opasnost da se mladi kulturno kontaminiraju zapadnim modama, koje su se u to vrijeme temeljile na pobuni protiv porodičnog ili državnog autoriteta, što funkcionerima Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ) nije bilo sasvim po volji.

Međutim, dogodilo se obrnuto: cijela Evropa, a naročito zapadna, na kraju je pala pod uticaj ove kulturne eksplozije nemirnih mladih ljudi iz bivše Jugoslavije, uspijevajući se takmičiti s hegemonističkim modelom američke kulture koja je od ‘60-ih godina počela izvoziti svoju omladinsku kontrakulturu putem rock and rolla.

Kusturičino ostvarenje nagovijestilo je (ili razotkrilo) ulogu koju će jugoslovenski režim igrati u kooptiranju, organizovanju i promociji kulture zemlje u svojevrsnoj kolektivnoj kulturnoj psihološkoj operaciji (psy-op) koja nije nepobitno dokazana, ali izaziva mnoge sumnje: da li je sama vlada finansirala i poticala stvaranje jugoslovenskih rock bendova kako ne bi pali pod uticaj stranog rocka?

Tako tvrdi Nele Karajlić (Nenad Janković), nekada sarajevski muzičar, danas beogradski pisac i humorista, koji je 2023. godine objavio treći nastavak svoje publicističke sage “Solunska 28”. Naslov se odnosi na stvarnu adresu u beogradskom naselju Dorćol, gdje dokumentira vlastita iskustva iz mladosti na kulturnoj sceni tadašnjeg jugoslovenskog glavnog grada. Bile su to godine vatrene kulturne aktivnosti koje je dijelio s tim istim Kusturicom u grupi The No Smoking Orchestra.

U ovom trećem dijelu svog romana, Janković potkrepljuje teoriju da je jugo-rock, muzička scena koja je iznjedrila globalno uticajne bendove poput Laibacha ili soliste poput Gorana Bregovića rođena u kancelarijama jugoslovenske tajne službe s ciljem držanja omladine pod kontrolom, dalje od nacionalizma, stvaranja iluzije slobode i smirivanja političkih tenzija putem muzike.

Treba imati na umu da je početkom ‘80-ih zapadna kultura bila na svom vrhuncu. Mahmurluk punka u Engleskoj širio se preko svih evropskih granica i sada se spajao s techno muzikom nakon otvaranja čuvenog kluba “The Haçienda” od strane Petera Hooka iz “New Ordera”. S druge strane, hard rock je ostao snažan uz grupe poput “Kiss” u Sjedinjenim Državama ili “Motörhead” u Engleskoj. Isto tako, disco pop grupe kakva je bila ABBA takmičila se na radio stanicama s Queenom, koji su već postali globalni fenomen s dugim turnejama po Južnoj Americi i neengleskim govornim područjima.

Ova imena bendova koja smo naveli nisu spomenuta uzalud, jer su svi oni na neki način bili stilsko plodno tlo za najpoznatiji rock bend bivše Jugoslavije, koji je i danas aktivan: kontroverzni i ambivalentni Laibach, pioniri balkanskog rocka i najveći uzori novijim globalnim bendovima poput Rammsteina. Ovaj kolektivni umjetnički projekat, rođen u rudarskom gradu Trbovlju 1980. godine, koristio je sve vrste ideoloških elemenata u svojim pjesmama i spotovima, od nacističke uniforme do sovjetske propagande, koristeći ironiju na način za koji ne znamo je li uvijek bio pogođen, ali je svakako bio vrlo dobro proračunat i razglašen.

Dokaz tome je jedna od njihovih najpoznatijih pjesama, “Geburt einer Nation”, u kojoj parodiraju Queen obrađujući njihovu “One Vision” uz nacističku ikonografiju i krajnje supremacistički tekst: “Jedan čovjek, jedan cilj, jedna vizija, jedno srce, jedna duša, jedno jedino rješenje”.

Od ‘80-ih do danas Laibach nisu samo izdavali albume, već su bili i dio izložbi savremene umjetnosti i performansa. Godine 2017. bili su u Muzeju Reina Sofía u Madridu predstavljajući retrospektivu performativne akcije koja je svojevremeno izazvala veliki skandal. Oni su jedna od rijetkih grupa na svijetu koja je imala turneju po Sjevernoj Koreji, na nevjerovatno ludom proputovanju dostojnom neobičnog dokumentarca o tome koliko daleko može otići šala koja, u njihovom slučaju, ponovljena mnogo puta postaje stvarnost. Ukratko: decenijama “troluju” svaki kruti ideološki korpus s totalitarnim aspiracijama.

Tako je Laibach opisivao uticajni slovenački filozof Slavoj Žižek, koji je bio jedan od njihovih osnivača: “Njihova osnovna premisa, a to se može primijeniti ne samo na Sloveniju, već generalno na sve što se naziva ‘kasnim kapitalizmom’, jeste da sam sistem ima inherentan uslov za svoje funkcionisanje: da se njegova preovlađujuća ideologija ne shvata ozbiljno. Drugim riječima, činjenica da je cinizam jedan od dominantnih oblika mišljenja znači da je jedan od uslova za funkcionisanje sistema taj da njegova hegemonistička ideologija ne shvata samu sebe ozbiljno.”

Jankovićevo svjedočanstvo u njegovoj novoj knjizi navodi nas na pretpostavku da ta ironija prisutna u pjesmama Laibacha nije potekla od njih samih, već ju je poticao režim nakon Titove smrti. Robert Rigney, američki pisac nastanjen u Berlinu koji je proveo mnogo godina na Balkanu do te mjere da je postao jedan od najvećih stručnjaka za tu kulturu, objavio je članak u časopisu “The Quietus” u kojem prenosi fragmente iz Karajlićeve knjige gdje se pominje intervencija države kako bi se njihovi muzičari i omladinske zvijezde lansirali među slavne, nazivajući to “psihološkom operacijom”.

“Davali smo uputstva tiho, diskretno, da niko ne primijeti”, tvrdi jedan zvaničnik režima u fragmentu koji prenosi Rigney. “Nestajali bismo s radara kako ne bismo privlačili pažnju… uputstva o svemu… omladinskim organizacijama, menadžerima, izdavačkim kućama, kulturnim centrima… Imali smo ljude od povjerenja svuda, od direktora do promotera. Čak smo komponirali pjesme s predloženom estetikom za pjevače. Sve je izgledalo normalno, spontano, niko nije sumnjao da je riječ o koordiniranoj operaciji. Tako je bilo od početka do sada. Oni koji nas nisu slušali nestali su sa scene, a oni koji jesu, postali su slavni.”

Kako to opisuje Rigney, u deceniji ‘80-ih “Jugoslavija je bila mozaik republika u kojima su svi govorili manje-više istim jezikom, što je značilo da bendovi mogu ići na turneje od Ljubljane na sjeveru do Skoplja na jugu”. Osim toga, zemlja je bila otvorena prema zapadnoj muzici, za razliku od drugih država u okruženju, poput Mađarske ili Rumunije, koje su imale manje slobode jer su bile geografski i politički bliže Moskvi. To je pogodovalo tome da čak i američki brendovi poput Levi’sa ili Conversa prodaju svoje proizvode u prodavnicama u Sarajevu. Vlada se pokazala popustljivom prema zapadnoj kulturi i, umjesto da dopusti njen nezavisan procvat u zemlji, uključila se u proces kako bi zaustavila nacionalizam koji se počeo širiti među stanovništvom.

To ne znači da nije bilo čvrste ruke prema političkim disidentima. Čak je i Laibach bio pod paskom ljubljanske policije tokom svojih prvih javnih nastupa, mada ih nikada nisu uhapsili, kako pronicljivo primjećuje Rigney. “Nikada nisu bili zatvoreni”, ističe stručnjak. “Nisu bili ušutkani, niti izbrisani. Naprotiv, u roku od nekoliko godina Laibach su nastupali širom Jugoslavije i išli na međunarodne turneje, postajući kulturni fenomen za izvoz. To se ne uklapa u brutalnost kojom je Jugoslavija tretirala političku disidenciju.”

Rigney je pitao i sam bend, koji je na njegovu sumnju odgovorio potvrdno. “Ako zabrana nastupanja u Ljubljani kojoj nas je režim podvrgnuo između 1983. i 1987. znači da nas je podržavao, onda je to tačno”, izjavio je jedan član kolektiva. “Naravno da je postojala tolerancija prema većem dijelu muzičke scene u Jugoslaviji, jer se režim raspadao nakon Titove smrti, a njihova glavna briga bila je ostanak na vlasti. Stoga ih nije previše zanimalo šta se dešava na muzičkoj sceni, iako je Laibach trpio stalni progon, znali smo ga iskoristiti.”

Još jedan od najpopularnijih i međunarodno najpriznatijih jugoslovenskih muzičara, čak i danas u svojoj 75. godini, jeste Goran Bregović. Ako je Laibach bio figura kontrakulture, Bregović je bio taj koji je jugoslovenske narode postavio na međunarodnu mapu, prvenstveno kroz svoju muziku za filmove reditelja Kusturice, među kojima je i “Underground”, koji je 1995. osvojio Zlatnu palmu u Cannesu. Na muzičkom nivou, njegov pristup rocku kroz balkanski folklor sa slovenskim, osmanskim ili vizantijskim ritmovima donio mu je ugled širokih razmjera, koji je uticao čak i na današnje muzičke pokrete koji preuzimaju dio tog balkanskog naslijeđa.

Dokaz tome je BalkanBeats, pravi kulturni fenomen koji se pojavio početkom ‘90-ih godina s emigrantima koji su zbog rata u Jugoslaviji izbjegli u druge evropske zemlje poput Njemačke, gdje su organizirane zabave s balkanskom muzikom provučenom kroz moderni filter techna. Jedan od njegovih glavnih predstavnika bio je DJ Robert Šoko, Rigneyjev kolega. Njih dvojica su prošle godine objavili knjigu koja je sakupila usmenu historiju pokreta, u kojoj također prihvataju Karajlićevu verziju o povezanosti Bregovića i njegovih kolega iz Bijelog dugmeta, benda u kojem je stasao, s promocijom jugo-rocka.

“Za svakog od njih imali smo stručnjake koji su ih pratili i savjetovali”, tvrdi Janković u svojoj knjizi. “Brega, Džoni, Bora… Za sve njih imali smo ljude od povjerenja, koji su im navodno bili savjetnici, ljude koje bi slušali i koji su im bili autoritet. Zato su vjerovali da je sve spontano. Nikada nisu zamišljali da iza svega stoji mašinerija, Služba, i da je svako od nas imao svoj zadatak: voditi nekoga, ohrabriti ga ili ga malo smiriti.”

Rigney je otišao pitati i samog Bregovića. “Reći da je rock and roll u Jugoslaviji bio organiziran od strane države je smiješno”, presudio je muzičar. “Ja sam bio najveća zvijezda koja je postojala u tim godinama, a nisam imao ni namjeru da upoznam bilo koga iz establišmenta. Uvijek sam pokušavao provocirati. S današnje tačke gledišta, pomalo je djetinjasto razmišljati o zavjeri. Tada je bilo važno da svi ostave male tragove pobune. Naravno, trebalo je izbjeći odlazak u zatvor.”

IZVOR: El Confidencial