Zima 1943. godine ostavila je dubok i krvav trag u Sandžaku, sjevernoj Crnoj Gori i sjevernoj Albaniji. Američki diplomatski izvještaj iz Istanbula, nastao dok je rat još trajao, bilježi paljenje desetina sela i masovna ubistva civila tokom pohoda jedinica Draže Mihailovića. Iza tadašnje terminologije o „Albancima“ krije se stvarnost u kojoj su među žrtvama u velikom broju bili i muslimani, Bošnjaci Sandžaka

Zima 1942/1943. godine predstavlja jednu od najmračnijih epizoda u historiji Sandžaka, sjevera Crne Gore i sjeverne Albanije. Balkan je tada bio rastrgan između okupacionih sila, kolaboracionističkih uprava i lokalnih oružanih formacija koje su djelovale u vakuumu raspada države.

Nakon sloma Kraljevine Jugoslavije 1941. godine, fašistička Italija uspostavila je kontrolu nad velikim dijelom Albanije, Kosova i Sandžaka, stvarajući administrativni okvir tzv. Velike Albanije. Na tom prostoru živjelo je pretežno muslimansko stanovništvo, Albanci i Bošnjaci, koje se našlo između okupatora, partizana i četničkih formacija.

Četnički pokret, formalno lojalan jugoslovenskoj kraljevskoj vladi u egzilu, a faktički vođen etnički homogenizacijskim ciljevima, pod komandom Draže Mihailovića sprovodio je tokom rata niz nasilnih operacija protiv nesrpskog stanovništva, posebno muslimana. Krajem 1942. i početkom 1943. godine, četničke jedinice započele su koordinirane pohode u Sandžaku, istočnoj Bosni i sjevernoj Crnoj Gori, koje su tadašnji savremeni izvori, njemački, italijanski i saveznički, bilježili kao masovne zločine nad civilima.

U tom kontekstu treba čitati i diplomatski izvještaj Generalnog konzulata Sjedinjenih Američkih Država iz marta 1943. godine, nastao u trenutku kada rat još traje, a razmjere zločina tek počinju izlaziti na vidjelo.

Paljenje sela i ubistva civila prema američkom diplomatskom izvještaju:

„…tokom mjeseca februara general Draža Mihailović zauzeo je sjeverne albanske okruge Gusinje, Plav, Berane, Rožaje, Sjenica i Novi Pazar. Tokom ove okupacije, prema izvještajima, njegove trupe zapalile su pedeset i tri albanska sela i ubile najmanje 6.400 Albanaca, uključujući žene i djecu. Italijanske snage stacionirane u ovom dijelu zemlje, prema navodima, nisu učinile nikakav pokušaj da se suprotstave generalu Mihailoviću.“

(Iz diplomatskog izvještaja Generalnog konzulata Sjedinjenih Američkih Država, 1943.)

BROJ: 290 (R-268)

VANJSKA SLUŽBA SJEDINJENIH AMERIČKIH DRŽAVA

GENERALNI KONZULAT SAD

Istanbul, Turska

18. mart 1943.

PREDMET: Prijavljene aktivnosti generala Mihailovića u sjevernoj Albaniji
ZA: Poštovanog državnog sekretara, Washington

GOSPODINE,

Imam čast da Vam u nastavku podnesem određene informacije koje su nedavno pribavljene u vezi s navodnim aktivnostima generala Mihailovića u sjevernoj Albaniji. Izvor ovih informacija bio je jedan albanski patriota u Istanbulu, koji tvrdi da je putem tajnih kanala primio pismo direktno iz Albanije.

Prema informacijama koje se navodno nalaze u tom pismu, tokom mjeseca februara general Mihailović zauzeo je sjeverne albanske okruge Gusinje, Plav, Berane*, Rožaje, Sjenicu i Novi Pazar. Tokom ove okupacije, izvještava se da su njegove trupe spalile pedeset i tri albanska sela i ubile najmanje 6.400 Albanaca, uključujući žene i djecu. Također se navodi da italijanske snage stacionirane u ovom dijelu zemlje nisu učinile nikakav pokušaj da pruže otpor generalu Mihailoviću.

Neposredno nakon ovog napada, stanovništvo sjeverne Albanije poslalo je dva predstavnika u Tiranu i zatražilo od italijanskih i albanskih vlasti da naoružaju stanovništvo tog područja kako bi se borilo protiv Mihailovića. Njihov zahtjev je odbijen. Ubrzo potom, stanovnici Đakovice i Prizrena provalili su u vojne magacine i sami se naoružali. Vlasti su u tim gradovima uhapsile 150 osoba i deportirale ih na nepoznatu lokaciju.

Dva zanimljiva detalja u vezi s Mihailovićevim napadom jesu to da je veliki dio opreme koju su koristili njegovi ljudi, prema navodima, bio italijanskog porijekla, te da je među zarobljenicima koje su Albanci uhvatili pronađen i jedan italijanski ljekar. Iako se može pretpostaviti da su Mihailovićevi ljudi mogli koristiti italijanske zalihe koje su prethodno zaplijenili, a da je italijanski ljekar mogao biti dobrovoljni simpatizer generala Mihailovića, Albanac koji je napisao pismo iz kojeg su ove informacije preuzete sklon je vjerovanju da ova dva incidenta, zajedno s činjenicom da italijanske trupe nisu pružile otpor, te da su italijanske i albanske vlasti odbile dopustiti naoružavanje stanovništva sjevernih okruga, vode samo jednom zaključku: da generalu Mihailoviću Italijani pružaju dobrovoljnu pomoć.

Zapravo, navodi se da su svi albanski nacionalisti uvjereni da je to slučaj te da, kao posljedicu, sada intenzivno regrutuju ljude za borbu protiv generala Mihailovića.

Isto pismo sadržavalo je i informacije prema kojima se u južnoj Albaniji odvija snažna grčka komunistička propaganda. Sve ove propagandne aktivnosti, navodi se, imaju miran karakter, dobro su organizirane i finansijski podržane iz inostranstva.

Albanski korespondent završava svoje pismo izražavajući ogorčenje činjenicom da albanski nacionalisti, bez ikakve vanjske pomoći, sada moraju voditi borbu na tri fronta: protiv grčkih komunista na jugu, protiv Mihailovića na sjeveru i protiv Italijana širom Albanije.

S poštovanjem,

Burton Y. Berry

Američki konzul

Burton Y. Berry bio je karijerni američki diplomata i u trenutku pisanja izvještaja obavljao je dužnost generalnog konzula SAD u Istanbulu, jednom od ključnih diplomatsko-obavještajnih čvorišta Drugog svjetskog rata. Iz neutralne Turske Berry je redovno slao depeše u Washington, oslanjajući se na mrežu posrednih izvora, izbjegličkih kanala i tajne prepiske iz okupiranih dijelova Balkana, jer direktan američki pristup tim područjima nije bio moguć. Njegovi izvještaji odlikuju se opreznim diplomatskim stilom, jasnim navođenjem izvora i odsustvom propagandne retorike, što im daje trajnu dokumentarnu vrijednost.

U izvještaju iz marta 1943. godine žrtve su označene zbirnim imenom „Albanci“, ali takva formulacija ne odražava stvarnu etničku i vjersku strukturu stanovništva u navedenim krajevima. Riječ je o terminološkoj pojednostavljenosti karakterističnoj za savezničke i italijanske izvore toga vremena.

Na prostoru Sandžaka, naročito u Sjenici, Novom Pazaru i Rožajama, etničkih Albanaca gotovo da nije bilo, dok je muslimansko stanovništvo bilo pretežno bošnjačko. I u oblasti Plav–Gusinje struktura je bila mješovita, s Albancima i Bošnjacima, dok su sela spaljena tokom februarskih pohoda u velikoj mjeri bila naseljena muslimanima slovenskog porijekla.

Brojni paralelni izvori, njemački, italijanski i jugoslavenski poslijeratni, potvrđuju da su četničke operacije u zimi 1942/43. bile usmjerene protiv muslimanskog civilnog stanovništva Sandžaka i sjevera Crne Gore, bez obzira na etničku samodeklaraciju.

Zbog toga je važno da se termin „Albanci“ u američkom dokumentu čita u tadašnjem političko-administrativnom kontekstu, a ne kao precizan etnički opis. Među žrtvama februara 1943. nalazili su se i etnički Albanci, ali u velikom broju i muslimani-Bošnjaci Sandžaka, naročito u sredinama gdje albansko stanovništvo gotovo nije ni postojalo.

Ovaj diplomatski izvještaj danas je važan zato što predstavlja rijedak, rani i vanjski pogled na zločine počinjene nad civilnim stanovništvom u trenutku kada rat još traje, prije nego što su narativi naknadno oblikovani političkim pobjedama, porazima i ideološkim podjelama.

Dokument Generalnog konzulata Sjedinjenih Američkih Država bilježi nasilje onako kako je tada percipirano na terenu: kao planski pohod koji uključuje paljenje sela, masovna ubistva i sistematsko zastrašivanje civilnog stanovništva. Njegova vrijednost danas leži i u razotkrivanju terminoloških zamki, poput zbirnog označavanja žrtava kao „Albanaca“,koje su decenijama zamagljivale stvarni identitet stradalih i olakšavale historijski revizionizam.

U vremenu u kojem se zločini iz Drugog svjetskog rata na Balkanu sve češće relativiziraju, prešućuju ili instrumentaliziraju, ovakav izvor podsjeća da nasilje nad muslimanskim stanovništvom Sandžaka i sjevera Crne Gore nije bilo ni sporadično ni slučajno, već dio šire strategije etničkog nasilja. Upravo zato, izvještaj Burtona Y. Berryja ostaje ne samo historijski dokument, nego i korektiv savremenim pokušajima poricanja, selektivnog pamćenja i političke manipulacije prošlošću.