U kasnom srednjem vijeku i ranom novom vijeku, prostor današnje Hrvatske bio je daleko od historijski zatvorenog i jednoznačnog prostora. Gradovi dalmatinskog zaleđa, od Imotskog i Sinja do Klisa, Drniša i Skradina, nalazili su se na raskršću političkih, administrativnih i demografskih tokova koji su povezivali Bosnu, Hercegovinu i Jadran. Kako su pojedini gradovi u današnjoj Hrvatskoj bili povezani sa srednjovjekovnom Bosnom i kasnijim osmanskim upravnim sistemima?

Prostor današnje Dalmatinske zagore, od Imotskog preko Sinja do Klisa, bio je dinamična pogranična zona u kojoj su se preklapali interesi ugarsko-hrvatske krune, bosanske države i lokalnih velikaških porodica.

Veza ovih prostora sa srednjovjekovnom Bosnom nije uvijek bila formalno-državna, ali je često bila politička, teritorijalna i funkcionalna. Posebno mjesto u tom kontekstu zauzima Hum, odnosno Hercegovina, kao prostor koji je u XIV i XV stoljeću čvrsto integriran u bosansku državu. Gradovi poput Imotskog nalazili su se upravo u tom humsko-bosanskom okviru. Imotski je bio važna tačka kontrole komunikacija između unutrašnjosti i jadranskog zaleđa, pod vlašću bosanskih velikaša, naročito Kosača.

Imotski dijeli sudbinu brojnih hercegovačkih gradova: njegovo uključenje u osmanski sistem u XV stoljeću nije značilo nagli civilizacijski prekid, nego prelazak u novu administrativnu strukturu. Kao dio Hercegovačkog sandžaka, a kasnije Bosanskog ejaleta, Imotski postaje osmanski grad s muslimanskim stanovništvom, urbanim institucijama i jasnom administrativnom ulogom. Ova faza, koja je trajala više od dva stoljeća, često se u kasnijim narativima svodi na prolaznu “okupaciju”, iako je riječ o dugotrajnom i stabilnom urbanom razdoblju.

Sličan, iako ne identičan, slučaj predstavlja Klis. Klis nije bio bosanski grad u formalnom smislu, ali je njegova strateška važnost neraskidivo vezana za odnose između Bosne i Dalmacije. Kao ključna tvrđava koja kontroliše prilaz Splitu iz unutrašnjosti, Klis je u XV i XVI stoljeću bio u središtu interesa osmanske i bosanske politike. Nakon osmanskog osvajanja 1537. godine, Klis biva uključen u Bosanski ejalet, čime njegova veza s bosanskim prostorom postaje administrativna i institucionalna.

Razvija se kao urbano naselje s muslimanskim stanovništvom, džamijom i vakufskom imovinom. Taj urbani sloj nestaje nakon mletačkog osvajanja sredinom XVII stoljeća, kada dolazi do protjerivanja muslimanskog stanovništva i simboličkog preimenovanja prostora. Današnji identitet Klisa, snažno obilježen narativom “predziđa kršćanstva”, gotovo u potpunosti briše višestoljetnu osmansko-muslimansku fazu.

Još izrazitiji primjer tog procesa vidljiv je u Sinju jer se njegov razvoj u osmanskom periodu ne može razumjeti bez zapadne i srednje Bosne. Muslimansko stanovništvo Sinja u velikoj mjeri potječe iz bosanskog zaleđa, a grad je bio integriran u isti pogranični sistem koji je povezivao Bosnu, Hercegovinu i dalmatinsko zaleđe. Nakon mletačkog osvajanja 1686. godine, muslimani su protjerani, a grad dobija novi simbolički okvir kroz rituale i mitove koji zamjenjuju demografsku stvarnost.

Skradin je u osmanskom razdoblju XVI i XVII stoljeća predstavljao jedan od ključnih urbanih i administrativnih punktova u sjevernoj Dalmaciji, uključen u širi sistem Bosanskog ejaleta. Nakon osmanskog osvajanja 1522. godine, grad dobija status kadiluka, s jasno uspostavljenim institucionalnim okvirom: džamijom, kadijom, vojnom posadom i civilnim muslimanskim stanovništvom. Skradin je imao važnu ulogu kao riječna luka na Krki, povezujući zaleđe pod osmanskom upravom s jadranskim pomorskim pravcima, ali i kao pogranično mjesto prema mletačkom teritoriju.

U izvorima se bilježi kontinuirano prisustvo muslimanske populacije sve do mletačkog osvajanja 1684. godine, nakon čega dolazi do potpunog nestanka osmanskog urbanog sloja, protjerivanja ili iseljavanja muslimanskog stanovništva i sistematskog brisanja materijalnih tragova tog perioda. Današnji Skradin, iako lišen vidljivih osmanskih građevina, u svojoj urbanoj dispoziciji i historijskoj ulozi i dalje nosi obilježja grada koji je više od stoljeća bio integralni dio bosansko-osmanskog prostora na Jadranu.

Dakle, krajem XVII i početkom XVIII stoljeća prostor današnje Hrvatske ulazi u razdoblje dubokih političkih i demografskih transformacija koje trajno mijenjaju urbanu strukturu niza gradova u dalmatinskom zaleđu. Mletačko-osmanski ratovi, naročito Morejski rat (1684–1699), ne dovode samo do pomjeranja granica, nego i do radikalnog prekida kontinuiteta stanovništva u gradovima koji su tokom više generacija funkcionirali kao osmanska urbana središta. Proces koji se u izvorima često opisuje terminima “oslobođenje” ili “povratak” u stvarnosti je značio temeljitu zamjenu društvenog i kulturnog sloja.

Važno je naglasiti da se ovdje ne radi o izoliranim incidentima, već o obrascu koji se ponavlja na cijelom prostoru nekadašnje osmanske Dalmacije. Urbanistički tragovi tog prekida jasno su vidljivi: džamije se ruši ili prenamjenjuje, vakufska imovina prelazi u ruke nove vlasti, a osmanski toponimi postupno nestaju iz službene upotrebe. Time se ne briše samo prisustvo jedne zajednice, nego i sjećanje na višestoljetnu fazu urbanog života.

Posebno je zanimljivo to što je u mnogim od ovih gradova osmanska faza trajala duže nego prethodne srednjovjekovne uprave. Imotski je, primjerice, bio osmanski grad više od dva stoljeća, s jasno definiranom administrativnom i demografskom strukturom. Sinj i Drniš, iako bez srednjovjekovne bosanske pripadnosti, u osmanskom periodu razvijaju se kao regionalna središta, povezana s Bosnom ne samo administrativno, nego i migracijski. Ipak, u kasnijim prikazima njihove historije, taj period se često sažima na nekoliko rečenica ili se prikazuje isključivo kroz vojni aspekt.

Iako je demografski i institucionalni kontinuitet osmansko-muslimanskog stanovništva u dalmatinskom zaleđu nasilno prekinut krajem XVII i početkom XVIII stoljeća, materijalni tragovi tog razdoblja nisu u potpunosti nestali. Naprotiv, u prostoru današnje Hrvatske i dalje postoje građevine, urbanistički obrasci i topografski slojevi koji svjedoče o dugom osmanskom prisustvu i njegovoj povezanosti s bosansko-hercegovačkim prostorom.

U Imotskom, nekadašnjem osmanskom gradu i središtu kadiluka, urbani raspored stare jezgre, odnos tvrđave prema naselju i komunikacijske linije prema unutrašnjosti Hercegovine i Bosne nose jasne tragove osmanskog urbanizma. Iako su džamije i mesdžidi uklonjeni, a vakufski objekti nestali, sama struktura grada, položaj mahala, pristupi vodi i putevi prema granici, ostaju nijemi svjedoci tog sloja prošlosti. Tvrđava Topana, često interpretirana isključivo kao srednjovjekovna ili mletačka, u svojoj je funkciji i izgledu bila duboko prilagođena osmanskim vojnim potrebama, što se vidi u fazama dogradnje i načinu korištenja prostora.

Sličan slučaj predstavlja Klis, gdje je osmanska faza gradnje i preoblikovanja tvrđave danas vidljiva tek pažljivijem promatraču. Kliška tvrđava nije bila samo simbol otpora ili granice, nego i administrativno-vojno središte s jasnim osmanskim karakteristikama. Ostaci osmanskih fortifikacijskih zahvata, raspored bastiona i unutarnjih prostora svjedoče o dugotrajnoj prilagodbi tvrđave osmanskom načinu ratovanja i upravljanja. Pretvaranje nekadašnje džamije u crkvu jedan je od rijetkih vidljivih znakova tog sloja, ali upravo ta prenamjena potvrđuje da je osmansko prisustvo bilo stvarno i funkcionalno, a ne privremeno.

U Sinju položaj utvrde, način kontrole doline Cetine i povezanost s putevima prema Bosni i Livanjskom polju ukazuju na integraciju Sinja u širi bosansko-osmanski pogranični sistem. Slično se može reći i za Drniš, gdje su osmanski slojevi gotovo u potpunosti uklonjeni, ali gdje topografija grada i tragovi nekadašnjih komunikacija jasno govore o njegovoj nekadašnjoj ulozi u osmanskoj upravi i trgovini.

U tom kontekstu posebno je važno XIX stoljeće kada se oblikuju moderni nacionalni narativi i kada lokalna historija dobija novu funkciju. Gradovi dalmatinskog zaleđa tada se sve češće prikazuju da “vjekovno” pripadaju jednom kulturnom krugu, dok se višeslojna prošlost pojednostavljuje. Osmanski grad postaje sinonim za ratnu epizodu, a ne za urbanu zajednicu s vlastitom dinamikom, institucijama i društvenim odnosima.

Takav pristup nije specifičan samo za hrvatski prostor. On se može pratiti i u drugim dijelovima nekadašnje osmanske Evrope, gdje su promjene vlasti dovele do sličnih procesa reinterpretacije prošlosti. Međutim, u dalmatinskom zaleđu ovaj fenomen ima dodatnu dimenziju zbog blizine Bosne i Hercegovine, odakle je veliki dio muslimanskog stanovništva poticao i gdje se dio prognanih zajednica trajno nastanio. Time se historija ovih gradova ne završava njihovim “oslobođenjem”, nego se nastavlja preko granice, u novim urbanim sredinama.

Historijski lomovi koji su obilježili Imotski i širi prostor Dalmatinske zagore nisu ostavili trag samo u arhivima i demografskim statistikama, nego su se snažno odrazili i u umjetničkoj imaginaciji. Jedan od najupečatljivijih primjera tog procesa jeste balada Hasanaginica, smještena u osmanskom Imotskom krajem XVII stoljeća, u vremenu neposredno nakon mletačkog osvajanja i rasapa dotadašnjeg muslimanskog urbanog i društvenog svijeta.

Iako je riječ o književnom tekstu koji je kasnije folkloriziran i univerzaliziran, Hasanaginica je duboko ukorijenjena u konkretni historijski i društveni kontekst: svijet osmanskog pograničja, kadija, begova, porodične časti i normi koje su se raspadale zajedno s političkim poretkom. Lik imotskog kadije, koji se u baladi pojavljuje kao figura moći i autoriteta, odražava realnu strukturu osmanske uprave u Imotskom, gdje su kadije, age i lokalna elita činili okosnicu urbanog života.

U XIX stoljeću, kada se formira moderni kanon južnoslavenske kulture, Hasanaginica postaje jedno od ključnih mjesta susreta historije i umjetnosti. Prevođena, adaptirana i reinterpretirana, ona gubi dio svoje lokalne i osmanske konkretnosti, ali istovremeno ulazi u evropski kulturni prostor. Taj proces jasno je vidljiv i u likovnoj umjetnosti. Slikari poput Vlaha Bukovca i Otona Ivekovića posežu za motivima Hasanaginice krajem XIX i početkom XX stoljeća, ne kao historičari, nego kao umjetnici koji traže snažnu emotivnu i narativnu temu.

U njihovim djelima osmanski Imotski više nije konkretan grad s džamijama, mahala­ma i administracijom, nego pozornica univerzalne tragedije, lišena društvenog i političkog konteksta iz kojeg je nastala. Time se osmansko-muslimanski sloj Imotskog ne briše potpuno, ali se estetizira i depolitizira.

Sličan proces vidljiv je i u širem umjetničkom tretmanu dalmatinskog zaleđa. Osmanski period često se pojavljuje kao egzotična, melanholična prošlost, pogodna za baladu, sliku ili operu, ali rijetko kao predmet ozbiljne historijske rekonstrukcije. Umjetnost tako postaje prostor u kojem se pamti ono što historiografija prešućuje, ali u izmijenjenom, simboličkom obliku.

Imotski, Sinj, Klis i Drniš nisu izgubili svoju osmansku i bosansko-hercegovačku dimenziju zato što je ona bila beznačajna, već zato što se nije uklapala u kasnije interpretativne okvire. Povratak tim slojevima ne zahtijeva reviziju granica ili identiteta, nego preciznije razumijevanje historijskog procesa.

Mjesta današnje Hrvatske koja su nekada bila dio bosansko-hercegovačkog ili osmanskog svijeta ne mogu se razumjeti isključivo kroz prizmu srednjovjekovne ili moderne nacionalne historije. Njihova prošlost je slojevita, višestruka i često isprekidana. Upravo u tim prekidima leži ključ za razumijevanje kako se oblikuju urbani identiteti.