Nakon početnog ratnog buma i prkosa sankcijama, ruska ekonomija ulazi u fazu zastoja. Pad cijena nafte, slabljenje prihoda od energenata, duboki demografski problemi i rastući porezi počinju nagrizati temelje sistema prilagođenog ratu. Iako Kremlj još može finansirati vojnu mašinu, ekonomski pritisci se gomilaju, a optimizam među građanima blijedi. U trenutku kada Rusija prvi put nakon mjeseci pristaje na mirovne razgovore, pitanje postaje ključno: koliko dugo ratna ekonomija može izdržati i šta to znači za Ukrajinu?

Zapadni lideri su s velikim samopouzdanjem nastupili kada su nakon invazije na Ukrajinu 2022. godine uveli sankcije Rusiji. „Ruska ekonomija ide prema tome da bude prepolovljena“, izjavio je tada američki predsjednik Joe Biden samo mjesec dana nakon početka rata. „Prije invazije bila je 11. najveća ekonomija na svijetu, uskoro neće biti ni među prvih dvadeset.“

Ta se procjena pokazala pogrešnom. Nakon početnog šoka izazvanog sankcijama, ruska vojna potrošnja naglo je porasla, a ekonomija je ušla u fazu ratnog buma. Do 2025. godine Rusija je postala deveta najveća ekonomija svijeta, prestigavši Kanadu i Brazil. Međutim, ove godine pojavljuju se jasni znakovi da ruska ekonomija napokon počinje zapinjati.

Iako se dramatični kolaps kakav je Zapad priželjkivao nije dogodio, Kremlj se sada suočava s najosjetljivijim ekonomskim trenutkom od trenutka kada su ruski tenkovi ušli u Ukrajinu. Rast je gotovo stao, dijelom zbog pada cijena nafte, ključnog izvora državnih prihoda, ali i zbog dugoročnih demografskih pritisaka koje je visoka vojna potrošnja ranije prikrivala.

Da bi popunila budžetske rupe, država poseže za povećanjem poreza, dok je čitav fiskalni sistem prilagođen ratu. Istovremeno, izdvajanja za socijalnu zaštitu, obrazovanje i zdravstvo potiskuju se u drugi plan. Trgovina s ključnim saveznicima slabi, broj stečajeva raste, a nestašica radne snage postaje hronična. Kako će se ovaj ekonomski zastoj odraziti na rat u Ukrajini, tvrde stručnjaci, zavisi od nedavnih makroekonomskih poteza Rusije ali i od toga hoće li globalna kretanja nastaviti obarati cijene nafte.

Izgledi nisu povoljni. Prošlog mjeseca Međunarodni monetarni fond snizio je prognoze rasta za Rusiju na 0,6 posto u 2025. i 0,8 posto u 2026. godini. Izuzmu li se pandemijske godine 2020–2022, to bi bile najniže stope rasta još od recesije izazvane sankcijama nakon aneksije Krima 2014. godine. Te prognoze niže su i od očekivanog rasta zapadnih ekonomija.

Gubitak ekonomskog zamaha dolazi u trenutku kada opadaju prihodi od nafte i gasa. Godine 2022. porezi na fosilna goriva činili su oko 40 posto prihoda ruskog federalnog budžeta, više nego dovoljno za finansiranje rata. Preliminarne procjene za prva tri kvartala 2025. pokazuju da je taj udio pao na oko 25 posto.

Pad cijena ima ključnu ulogu. Cijena ruske nafte tipa Ural pala je s oko 90 dolara po barelu početkom 2022. na približno 50 dolara krajem 2025, uslijed globalnog viška ponude. Sankcije i dalje djeluju, uprkos ruskim nastojanjima da pronađe nove kupce. Kina, Indija i u manjoj mjeri Turska povećale su kupovinu ruskih energenata nakon invazije, ali je njihova ukupna potražnja, do 2026. godine, i dalje znatno manja od one koju su imale evropske zemlje uoči rata.

Problemi s naftom za Vladimira Putina mogli bi biti privremeni ako cijene ponovo porastu tokom 2026. godine. No, dugoročni problemi leže dublje. Rusija se suočava s ozbiljnim demografskim padom. Broj stanovnika smanjen je sa 145,5 miliona u 2019. na 143,5 miliona u 2024. godini. Uzrok su kombinacija niske stope nataliteta, ratnih gubitaka i emigracije. Iako su i zapadne zemlje zabilježile pad fertiliteta, on je u Rusiji izraženiji, a imigracija ne nadoknađuje gubitke.

„Rusija nema potencijal za brz rast“, kaže Marek Dąbrowski, istraživač u briselskom think-tanku Bruegel. „Ratno poslovno okruženje dio je priče, ali ključni problem su dugoročni demografski trendovi i oni se nisu promijenili.“ Posljedica su akutni nedostaci radne snage, što se vidi i u neuobičajeno niskoj stopi nezaposlenosti od svega dva posto.

Kremlj pokušava stabilizirati budžet kroz snažna povećanja poreza. Tokom 2025. porez na dobit kompanija povećan je s 20 na 25 posto, a uvedeni su i viši razredi poreza na dohodak. Početkom ove godine povećan je i PDV s 20 na 22 posto čime je postao viši nego u SAD-u, Velikoj Britaniji, Francuskoj ili Njemačkoj.

Iako su neke osnovne životne namirnice izuzete, povećanje PDV-a dolazi povrh uporne inflacije koja je već značajno poskupjela osnovne proizvode. Dok se na Zapadu često govori o inflaciji izazvanoj ratom, Rusija se s visokim cijenama suočava duže i intenzivnije. Postoje znakovi da ekonomski pritisci utiču i na raspoloženje građana. Istraživanja Gallupa pokazuju da je invazija u početku povećala optimizam tokom ratnog buma. U julu 2021. većina Rusa smatrala je da se ekonomija pogoršava; do novembra 2022. većina je vjerovala da se stanje poboljšava. No, do augusta 2025. optimizam je oslabio: 39 posto ispitanika smatra da se ekonomski uslovi pogoršavaju, u odnosu na 29 posto iz 2022.

Za Ukrajinu je ključno pitanje može li Rusija zadržati visoku vojnu potrošnju. Tokom rata, izdvajanja za odbranu porasla su na više od sedam posto BDP-a, dvostruko više od američkih 3,4 posto i više nego u bilo kojoj pojedinačnoj članici NATO-a. Rast vojne potrošnje sada se usporio: između 2024. i 2025. zabilježen je porast od svega 0,1 procentni poen. Ipak, stručnjaci smatraju da Rusija kratkoročno još može finansirati rat. „Putin će potaknuti centralnu banku da štampa novac, nastaviće s povećanjem poreza, prodajom državne imovine i nacionalizacijom privatnih kompanija“, kaže ekonomist Vladislav Inozemtsev. „To će mu omogućiti da vodi rat tokom 2026, a vjerovatno i 2027. godine.“

Ipak, posljednjih sedmica pojavljuju se naznake promjene u razmišljanju Kremlja. Rusija je pristala na mirovne pregovore s Ukrajinom prvi put nakon više mjeseci, uz posredovanje SAD-a, a sastanci se ove sedmice održavaju u Abu Dhabiju. Za ukrajinske pregovarače sada je jedan faktor postao ključan: ratna ekonomija Rusije pokazuje znakove slabosti i ne može trajati vječno.

IZVOR: The Guardian