Sudbina spomenika Franji Ferdinandu i Sofiji jedna je od priča iz burne historije Sarajeva. Od monumentalnog kasnosecesijskog obilježja, preko simboličnog uklanjanja nakon stvaranja nove države, do decenijama skrivenih fragmenata i njihovog povratka u javni proctor, ovaj spomenik i danas svjedoči o složenoj historiji koja je oblikovala identitet grada na Miljacki

Na mjestu koje je obilježilo početak Velikog rata, svega tri godine nakon atentata Gavrila Principa, 28. juna 1917. godine svečano je otkriven spomenik austrougarskom prijestolonasljedniku Franji Ferdinandu i njegovoj supruzi Sofiji. Na uglu Latinske ćuprije, nasuprot mjestu atentata, monumentalno zdanje izradio je mađarski arhitekta i kipar Eugen Bory, a projekt nastao u Budimpešti predstavljao je jedno od najsimboličnijih obilježja kasne secesije u Sarajevu.

Prema podacima sarajevskog Instituta za historiju, spomenik se sastojao od tri centralna dijela: dva kamena stuba visoka deset metara i centralnog bronzanog medaljona na kojem su bila ugravirana lica ubijenog nadvojvode i njegove supruge. Na samom postolju od šleskog kamena bila je postavljena bronzana pieta, a na vrhu stubova bronzane krune – carska i kraljevska. Ispred medaljona nalazio se prostor predviđen za polaganje cvijeća i svijeća. Ukupna visina ovog kasnosecesijskog kompleksa iznosila je dvanaest metara, pa je dominirao obalom Miljacke i prostorom Latinske ćuprije.

Nažalost, memorijal je preživio tek nešto više od godinu dana. Krajem decembra 1918. godine, odmah po uspostavi Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, spomenik je uklonjen. Nova vlast nije željela da u srcu Sarajeva opstane monumentalni podsjetnik na austrougarskog prestolonasljednika i simbol imperije koja je upravo nestala. Uklanjanje spomenika bilo je i politička poruka i raskid s prošlošću.

Nakon demontaže, dijelovi spomenika su preneseni u baštu Zemaljskog muzeja u Sarajevu, gdje su se čuvali sve do kraja Drugog svjetskog rata. Potom su prebačeni u tadašnji Institut za zaštitu spomenika, a kasnije u vlasništvo Umjetničke galerije Bosne i Hercegovine. No, tamo je stigao samo centralni bronzani medaljon s likovima Ferdinanda i Sofije.

Stubovi su imali drugačiju sudbinu: jedan je završio u Trebinju, a drugi na Kobiljoj Glavi u Sarajevu, kod kamenorezaca koji su ih dobili kao naknadu za obavljene poslove. Bilo je pokušaja da se spomenik vrati na svoje prvobitno mjesto, naročito u vrijeme kada su postavljene poznate bronzane “Principove stope”, rad vajara Voje Dimitrijevića. Međutim, trebinjski majstor je za stub koji je posjedovao tražio previsoku svotu novca, pa do ponovne rekonstrukcije spomenika nikada nije došlo.

Tek decenijama kasnije, dijelovi memorijala ponovo su postali dostupni javnosti. Dana 29. augusta, u organizaciji Muzeja Sarajeva, ozvaničeno je vraćanje fragmenata spomenika na mjesto velikog historijskog događaja, prostor današnjeg Muzeja „Sarajevo 1878–1918.“.

Po prvi put nakon uklanjanja 1918. godine, javnosti su predstavljeni: veliki bronzani medaljon s likovima Franza i Sofije, bronzana pieta s postamenta, kao i carska i kraljevska kruna koje su krasile vrhove stubova. Izloženi su i drugi historijski predmeti vezani za Sarajevski atentat, originalni primjerak sudske optužnice protiv atentatora, lični predmeti učesnika i žrtava, komadi oružja te mnoštvo autentičnih fotografija.

Veliku ulogu u vraćanju dijelova spomenika imala je upravo Umjetnička galerija BiH, koja je čuvala centralni medaljon, a projekat su podržali i Kantonalni zavod za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog nasljeđa Sarajevo. Realizatori su naglasili da se ovim činom zaokružuje priča o spomeničkoj baštini Sarajevskog atentata, afirmira i štiti kao dio historijske memorije grada, javila je danas FENA.

U okviru nove muzejske postavke obnovljene su i poznate bronzane “Principove stope”, koje označavaju mjesto s kojeg je Gavrilo Princip 28. juna 1914. godine ispalio hice u nadvojvodu i njegovu suprugu. U muzeju se podsjeća da je Sofija ubijena kao trudna žena, čime tragedija poprima dodatnu dimenziju.

Postavka uključuje i mapu kretanja Ferdinandove kolone ulicom Obala Kulina bana, s označenim mjestima prvog, neuspjelog atentata kod mosta Ćumurija, kao i tačkom kobnog skretanja u manju bočnu ulicu gdje su Principovi hici pogodili svoje mete. Ovaj čin, koji je imao nesaglediv historijski odjek, ubrzo je uveo svijet u Veliki rat – najmasovniji i najbrutalniji sukob dotadašnje ljudske povijesti.

Sudbina spomenika Franji Ferdinandu i Sofiji zrcali burnu historiju Sarajeva i njegovih previranja kroz 20. stoljeće. Od monumentalnog kasnosecesijskog obilježja, preko simboličnog uklanjanja nakon stvaranja nove države, do decenijama skrivenih fragmenata i njihovog povratka u javni prostor – ovaj spomenik i danas svjedoči o složenim historijskim naslagama koje oblikuju identitet grada na Miljacki.