Izložba Lane Čmajčanin otvara pitanja habsburške politike, stereotipa o Balkanu i postjugoslavenske stvarnosti
U Novoj galeriji u Innsbrucku otvorena je samostalna izložba sarajevske umjetnice Lane Čmajčanin pod nazivom „Hronopolitička istraživanja“, koja na jedinstven način prepliće historiju i savremenost, stereotipe i stvarne ljudske sudbine. Već pri ulasku u prostor, posjetitelje dočekuje upozorenje: iza naizgled nevinih cvjetnih motiva kriju se scene sirove seksualne brutalnosti.
Radi se o monumentalnoj zidnoj tapeti Balkangreuel (Balkanske strahote), u kojoj Čmajčanin reinterpretira ilustracije bečkog grafičara Gottfrieda Siebena iz 1909. godine. Pod pseudonimom Archibald Smith, Sieben je tada objavio seriju grafika koje prikazuju balkanske vojnike kako ubijaju i siluju.
Ove slike bile su idealan materijal za ratnu propagandu Habsburške monarhije, kojom se opravdavala aneksija Bosne i Hercegovine. Istovremeno, grafike su našle put i do pornografskog crnog tržišta. Čmajčanin danas na tim motivima gradi kritiku struktura moći i rodno zasnovanog nasilja.
Izložba nosi naziv „Hronopolitička istraživanja“ upravo zato što umjetnica u svojim instalacijama, objektima i video radovima vješto isprepliće različite vremenske i značenjske slojeve. Na taj način stvara dijalog između historijskih propagandnih narativa i današnjih društvenih izazova.
Jedan od radova bavi se jezičnim nacionalizmom i procesom razdvajanja bosanskog, hrvatskog i srpskog jezika. U performansu sopranistica iz Crne Gore, mjesta za koje se vjeruje da se tamo govori „najčistiji jezik“, izvodi logopedske vježbe u formi dadaističke pjesme. Čmajčanin time pokazuje koliko su pitanja jezika u regionu politički i emotivno opterećena.
Posebno upečatljiv rad Once We Were Brothers tematizira naslijeđe Pokreta nesvrstanih. Bratstvo i solidarnost koje su zemlje Balkana nekada gradile s bivšim kolonijama u Aziji i Africi ovdje se sudara s današnjim realnostima ilegalnih „pushback“ protjerivanja migranata na balkanskoj ruti.
Čmajčanin podsjeća i na stalno prisutan pojam „balkanske krize“. On se ne odnosi samo na ratove devedesetih, nego na cijelu historiju regije, u kojoj nikada nije bilo jasno na koju se krizu misli i ko od nje ima koristi. U jednom radu reproducira uljanu sliku iz Vojnog historijskog muzeja u Beču, preko koje ispisuje svjetleći natpis Don’t Dream Dreams. Upravo te riječi uputio je 1992. stanovnicima opkoljenog Sarajeva britanski izaslanik David Owen: „Zapad neće doći da riješi vaše probleme.“
Izložba se dotiče i šireg historijskog konteksta. Podsjeća na Berlinski kongres 1878. godine, kada su evropske sile pregovarale o novom uređenju Balkana. Nakon tih dogovora Austro-Ugarska je okupirala Bosnu i Hercegovinu, a u romantičnom planinskom pejzažu kod Mostara nastao je logor koji simbolizira vojnu prisutnost i kolonijalnu kontrolu.
Izložba Lane Čmajčanin u Innsbrucku pokazuje kako umjetnost može biti moćan instrument suočavanja s teškim temama, od propagande i nasilja do jezika, identiteta i migracija. Ona otvara prostor za promišljanje o Balkanu ne samo kao geopolitičkom pojmu, već i kao mjestu koje je stoljećima bilo podložno vanjskim interesima i stereotipima.
Radovi bosanske umjetnice tako postaju ne samo umjetničko djelo, nego i kritički poučnik koji propituje odnos Evrope prema Balkanu, od habsburške aneksije do današnjih granica na migrantskoj ruti.
IZVOR: Der Standard
