Dana 23. jula 2007. godine u Kabulu je, u 93. godini života, preminuo Muhamed Zahir Šah – posljednji kralj Afganistana, figura čije je ime u ovoj ratovima razorenoj zemlji ostati upamćeno s poštovanjem, iako je njegova monarhija ukinuta više od tri decenije ranije. Za mnoge Afganistance on je ostao simbol izgubljene stabilnosti, razborite umjerenosti i nade da se tradicija i modernizacija mogu pomiriti bez nasilja.
Rođen 1914. godine u Kabulu, Zahir Šah bio je sin tadašnjeg kralja Muhameda Nadir Šaha. Prijestolje je naslijedio sa samo 19 godina, nakon što mu je otac ubijen u atentatu tokom posjete jednoj školi 1933. godine. Tako je, neočekivano i prerano, postao monarh države u kojoj je stabilnost oduvijek bila krhka i promjenjiva.
Zahir Šah vladao je Afganistanom punih 40 godina (1933–1973), čime je postao najdugovječniji afganistanski vladar moderne ere. Njegova vladavina poklopila se s periodom relativne stabilnosti i oprezne modernizacije, iako je zemlja ostala strogo tradicionalna, s duboko ukorijenjenim plemenskim strukturama. Kralj je pažljivo balansirao između plemenske autonomije i centralne vlasti, nastojeći očuvati unutrašnji mir dok je Afganistan zadržavao politiku neutralnosti prema velikim globalnim blokovima u vremenu Drugog svjetskog rata i Hladnog rata.
Politička ravnoteža ipak nije potrajala. 1973. godine, dok se Zahir Šah liječio u Italiji, dogodio se puč. Njegov vlastiti rođak i bivši premijer, Muhamed Daud Kan, iskoristio je odsustvo kralja, zbacio monarhiju i proglasio Afganistan republikom, sebe imenovavši prvim predsjednikom. Time je ugašena monarhija koja je Afganistanom vladala decenijama. Zahir Šah se nije vraćao na prijestolje; umjesto toga, prihvatio je egzil kao realnost svoje političke sudbine.
Nakon svrgavanja, bivši kralj ostao je živjeti u inostranstvu. Gotovo 29 godina proveo je u jednoj vili u elitnom predgrađu Olgiata, sjeverno od Rima. U tom dugom egzilu pratio je kako njegova domovina tone u vrtlog državnih udara, stranih intervencija i unutrašnjih ratova: sovjetska invazija, mudžahedinski rat, frakcijske borbe, talibanska vlast.
Kako je nasilje gutalo Afganistan, reputacija Zahira Šaha u narodu rasla. U poređenju s kasnijim militantnim i ideološki rigidnim režimima, njegovo doba sve se češće prizivalo kao vrijeme relativne smirenosti, državnog dostojanstva i mogućnosti postupne modernizacije bez masovnog krvoprolića.
Afganistan je tokom vladavine Muhameda Zahira Šaha bio duboko tradicionalno i patrijarhalno društvo, naročito izvan urbanih centara. Upravo zato promjene koje su se ticale ženskih prava – iako postepene, ograničene i oprezno vođene – imaju veliku historijsku težinu. Kralj i njegovi saradnici, posebno modernizacijski krugovi unutar dvora i državne administracije, nastojali su otvoriti prostor za obrazovanje i javni angažman žena bez nasilnog prekida s plemenskim i vjerskim autoritetima.
Tokom perioda njegove vladavine otvarane su državne škole za djevojčice, ponajprije u urbanim sredinama kao što su Kabul, Herat i Mazar. Kurikulumi su uključivali osnovno opismenjavanje (čitanje i pisanje), račun, elementarne nauke i – u naprednijim školama – strane jezike. Iako ruralne zajednice uglavnom nisu slijedile ovaj obrazovni uzor, urbani slojevi srednje i više klase sve su više prihvatali školovanje kćeri kao znak napretka i društvenog ugleda.
Od 1950-ih nadalje, ženama je postepeno omogućeno zapošljavanje u određenim segmentima državne administracije, posebno u obrazovanju (kao učiteljice), zdravstvu (medicinske sestre, kasnije i ljekarke) i nekim tehničkim službama. Taj proces nije bio linearan niti univerzalan, ali je otvorio presedan: žena kao vidljivi, formalni dio državnog aparata.
Jedan od najznačajnijih koraka desio se usvajanjem novog ustava 1964. godine. Tim ustavnim promjenama ženama je priznato pravo glasa i pravo da se kandiduju na političkim funkcijama. U praksi je političko učešće žena ostalo ograničeno, ali je simbolički jaz prema modernim državnim strukturama znatno sužen: Afganistan je formalno priznao žene kao političke subjekte.
Nošenje burke nije bilo striktno zakonski propisano, ali je u mnogim zajednicama funkcionisalo kao društvena norma. Tokom ranih 1950-ih u Kabulu i pojedinim urbanim krugovima došlo je do simboličkih javnih nastupa žena iz vladajućih i obrazovanih porodica bez burke, često uz podršku tadašnjeg premijera Muhameda Dauda Kana. Režim pod Zahir Šahom nije institucionalno prisiljavao žene na skidanje burke, ali je, barem u glavnom gradu, stvorio ambijent u kojem je njen status postajao izbor, a ne obaveza.
Krajem 1960-ih i početkom 1970-ih, u Kabulu se sve češće moglo vidjeti žene koje rade kao učiteljice, novinarke, službenice, medicinske radnice, pa čak i sudionice u ograničenom parlamentarizmu kasnog kraljevskog perioda. Brojevi su bili skromni, ali trend je bio jasan: kraljevski režim je otvarao prostor kojem će kasnije nasilno stati na kraj politički prevrati, rat i talibanska represija.
Sve ove promjene imale su ograničen domet. Ruralni Afganistan – oblikovan plemenskim kodeksima časti, običajnim pravom i konzervativnim vjerskim autoritetima – ostao je u velikoj mjeri izvan dometa reformi. U mnogim selima život žena tokom vladavine Zahira Šaha malo se razlikovao od života njihovih majki i nena. Ipak, presedan je postojao, a sjećanje na ta otvaranja kasnije će postati važna tačka poređenja u borbama za ženska prava nakon 2001. godine.
Zahir Šah poticao je iz moćne paštunske (patanske) dinastije Barakzai, jedne od ključnih u patanskom plemenskom sistemu. Patani – često nazivani Paštuni – predstavljaju jedno od najspecifičnijih plemenskih društava na svijetu. Njihova unutrašnja organizacija je izrazito segmentarna: ljudi se grupiraju prema porijeklu i stepenima srodstva.
U praksi to znači da se članovi iste porodice međusobno podržavaju protiv susjedne porodice; pripadnici istog šireg klana ujedinjuju se protiv drugog klana; a cijelo pleme staje zajedno protiv vanjskog neprijatelja. Ovaj princip najčešće se prepričava kroz beduinsku izreku: “Ja i moja braća protiv mojih nećaka; ja i moji nećaci protiv svijeta.”
Patani su danas najbrojniji narod u Afganistanu, a činili su i većinu boraca talibanskog pokreta u njegovoj ranoj fazi. Još ih više živi preko granice, u Pakistanu, gdje ipak ne čine većinu stanovništva. Ukupno ih u svijetu ima oko 50 miliona, što ih čini najvećim segmentarnim plemenskim društvom uopće.
Iz dinastije Barakzai potekli su brojni afganistanski vladari: kraljevi, emiri, te kasnije vodeće političke figure. Muhamed Daud Kan, koji je 1973. godine srušio monarhiju i postao prvi predsjednik Afganistana, također je bio Barakzai. Slične plemenske veze moguće je pratiti i prema drugim utjecajnim rodovima; primjerice, donedavni predsjednik Hamid Karzai potječe iz plemena Popalzai, koje je u srodstvu s Barakzaijima (grananje se, prema predaji, dogodilo u 16. stoljeću).
Pad monarhije otvorio je eru dramatičnih političkih lomova. Sam Muhamed Daud Kan ubijen je 28. aprila 1978. godine u predsjedničkoj palači u Kabulu tokom komunističkog puča (revolucija poznata kao Saur). Vlast je preuzeo Nur Muhammad Taraki, ali je i on ubijen već naredne godine. Ubijen je zatim i sljedeći predsjednik Hafizullah Amin, tokom sovjetske intervencije u decembru 1979.
Sovjetski Savez držao je Afganistan u vojnoj prisutnosti i zavisnoj strukturi vlasti sve do 1989. godine, ostavivši za sobom razorenu državu i militarizirano društvo. Godinama kasnije, u sasvim drukčijem političkom kontekstu, ubijen je i bivši predsjednik Burhanuddin Rabbani (2011), što je dodatno potvrdilo tragični kontinuitet političkog nasilja u zemlji.
Nakon pada talibanske vlasti krajem 2001. godine, otvorena je mogućnost povratka kraljevske porodice. Zahir Šah se vratio u Afganistan 2002. godine. Iako monarhija nije obnovljena, bivšem kralju je ceremonijalno priznat status “oca nacije”, a omogućeno mu je da boravi u kraljevskoj palači u Kabulu. Njegovi rođaci dobili su ograničene uloge u novoj državnoj strukturi, ali ideja restauracije krune nije dobila političku većinu.
U zemlji iscrpljenoj ratom i podijeljenoj frakcijama, Zahir Šah je predstavljao rijetku naddjelujuću figuru – starca koji je simbolizirao vrijeme kad je Afganistan još bio sposoban pregovarati sam sa sobom, a ne pod tutorstvom stranih armija i donatora.
Za mnoge Afganistance, naročito starije generacije i urbane slojeve koji pamte školovanje kćeri, otvaranje prema svijetu i prva ženska imena u državnoj službi, doba Zahira Šaha ostalo je referentna tačka: podsjetnik da je Afganistan mogao ići putem postepene modernizacije iznutra, a ne nasilnih ideoloških lomova nametanih izvana ili iznutra.
