Palmira, drevni grad-oaza koji je povezivao Istok i Zapad i prkosio Rimskom carstvu, postao je simbol kulturnog razaranja kada su ga između 2015. i 2016. devastirali borci takozvanog ISIL-a. Iza ruševina stoji historija bogatstva, pobune kraljice Zenobije i slojevitog nasljeđa koje je nadživjelo carstva ali ne i savremeni fanatizam
Između 2015. i 2016. godine borci takozvane Islamske države sistematski su uništavali ostatke drevne Palmire, kao i savremeni grad Tadmor koji je izrastao uz antičke ruševine. Među pogubljenima našao se i arheolog Khaled al-Asad, dugogodišnji čuvar i istraživač ovog lokaliteta, čovjek koji je decenijama posvetio život zaštiti sirijske baštine. Njegova smrt simbolično je označila pokušaj brisanja jednog od najvažnijih kulturnih središta Bliskog istoka.
Ali šta je zapravo bila Palmira i zašto je njeno razaranje imalo tako snažan odjek širom svijeta?
Palmira je bila naseljena još od prahistorije, a kao trgovačko središte spominje se već na asirskim pločama. Smještena u plodnoj oazi, podno trajnih izvora poput Efqe i na razmeđi pustinje i planinskih lanaca, grad je postao ključna raskrsnica između istoka i zapada. Karavani su ovuda povezivali Perzijski zaljev i Indiju s velikim riječnim civilizacijama i Mediteranom. Trgovina je gradu donijela izuzetno bogatstvo i kosmopolitski karakter.
Kroz ovo područje prolazili su Amoriti i Grci, ali pravi procvat Palmira doživljava pod rimskom vlašću. Upravo tada nastaju monumentalni hramovi poput onih posvećenih Baalšaminu i Belu, veličanstvena Velika kolonada i teatar koji je teško oštećen u nedavnim razaranjima. Grad je postao dragulj u pustinji.
Ipak, Palmira je uporno čuvala vlastiti identitet. Počasni natpisi bili su dvojezični – na grčkom i aramejskom, ali ne i na latinskom. Stanovnici su nosili rimske toge, ali su zadržavali i tradicionalne tunike i hlače. Štovali su i lokalna i mezopotamska božanstva. U toj mješavini kultura ležala je njena snaga.
U doba takozvane „krize trećeg stoljeća“, Palmira je ušla u veliku historiju. Kraljica Zenobia, nakon ubistva svog muža Odenata, iskoristila je vojni ugled i političku nestabilnost da izazove Rim i pokuša osigurati carsku krunu za svog sina. Pobuna je na kraju slomljena, a grad opljačkan. Sudbina Zenobije ostala je obavijena legendom, ali njen poduhvat Palmiri je donio trajno mjesto u historijskoj imaginaciji.
Nakon toga grad je izgubio dio trgovačke moći, ali je postao važno rimsko vojno uporište na istočnim granicama. Izvještaji o njegovom potpunom razaranju od strane Rimljana pokazali su se pretjeranim, izgrađeni su novi objekti, a kompleks poput Dioklecijanovog logora i kupatila obnovljen je i proširen.
U kasnom Rimskom carstvu grad je kršćaniziran. Neki hramovi pretvoreni su u crkve, dok su druge građevine podignute iz temelja. Hram Bela, najznačajniji u gradu, tokom islamskog perioda pretvoren je u džamiju. Palmira je postepeno opadala od devetog stoljeća, a ostaci grada svedeni su na beduinsko naselje sve do ponovnog „otkrića“ od strane evropskih putnika i trgovaca u 17. i 18. stoljeću.
Kada je Islamska država uništila Hram Bela, nije srušila samo paganski spomenik, već i ostatke džamije koja je stoljećima bila dio lokalnog identiteta. Ideološki narativ o borbi protiv „paganstva“ prikrivao je složeniju stvarnost, Palmira je bila simbol povezanosti s Mediteranom i Zapadom, ali i višeslojnog nasljeđa koje se nije uklapalo u jednostavne dogme.
Ipak, motivi nisu bili isključivo ideološki. Brojni artefakti iz Palmire i drugih sirijskih gradova završili su na crnom tržištu antikviteta. Kupci, ravnodušni prema historiji i ljudskim životima, finansirali su tako rat i međunarodni terorizam.
Palmira je, kroz milenije, preživjela careve, pobune, religijske promjene i pustinjske oluje. Ono što ju je činilo izuzetnom bila je sposobnost da spoji svjetove, Istok i Zapad, pustinju i more, različite jezike i vjere. Upravo ta složenost učinila ju je metom onih koji su željeli izbrisati tragove zajedničke prošlosti.
IZVOR: La Razon
