Adamova priča ogoljava brutalnu logiku ruskog sigurnosnog aparata. Sistem koristi doušnike dok služe svrsi, a potom ih proglašava neprijateljima. Konfidenti su istovremeno privilegovani i ranjivi, dobivaju pokriće i resurse, ali bez ikakvih prava ili garancija. Oni koji odbiju učestvovati u fabrikovanju slučajeva, poput Adama, bivaju jednostavno prebačeni s liste saradnika na listu ekstremista. Kremlj tako održava kontrolu i širi strah, dok ljudske sudbine padaju u zaborav

U istanbulskoj četvrti Fatih, u hladu džamije Selçuk Sultan, vjernici iz Sirije, s Kavkaza i iz srednje Azije redovno susreću jednog mršavog, plavookog čovjeka. Malo ko zna da je taj prosjak iz Sibira, koji danas preživljava od sitnih milostinja, godinama bio jedan od najpouzdanijih doušnika ruskih federalnih službi sigurnosti (FSB) i famoznog „Centra E“,organa specijaliziranog za nadzor i kontrolu islamskih zajednica. Njegovo ime je Adam Aleksandrovič Sultan, nekada Evgenij Aleksandrovič Golanov, a njegov pad od saradnika do progonjenog „džihadiste“ pokazuje tamnu stranu odnosa Kremlja prema vlastitim konfidentima.

Kao i obično u ovakvim slučajevima, postoje dvije verzije istine. U svojoj priči Adam se predstavlja kao patriota, bivši rezervni narednik jedinice vojno-obavještajnog GRU-a, etnički Rus i pravoslavac koji je 2005. prešao na islam. Godine 2012. ponudio je svoje usluge Kremlju, „u borbi protiv islamskog ekstremizma“. Međutim, tvrdi da je kasnije bačen „vukovima iz istog represivnog aparata kojem je služio“.

Moskva, s druge strane, insistira na tome da je Adam bio jedan od osnivača džemata u sibirskom gradu Megionu, povezanog s ISIS-om, te da je finansirao terorističke aktivnosti i širio „netradicionalni islam“. Na temelju ruskih zahtjeva, Interpol je izdao crvenu potjernicu, klasificirajući ga kao „međunarodnog teroristu“.

Rezultat je da Adam danas ne može regulisati status u Turskoj, niti napustiti zemlju bez rizika da bude izručen Rusiji. Njegov pad iz povjerljivog doušnika u „opasnog ekstremistu“ više govori o metodama ruskih službi nego o njegovim navodnim radikalnim uvjerenjima.

Adam je rođen 1981. u Megionu, industrijskom gradu u Zapadnom Sibiru, poznatom po naftnim poljima i surovoj klimi. Odrastao je u atmosferi sivila i teškog rada, među muškarcima u zamašćenim kombinezonima i ženama koje su vukle kese po blatu.

Kao mladić služio je u specijalnoj jedinici spetznaza, podređenoj GRU-u, te učestvovao u Drugom čečenskom ratu. Iz rata se vratio duboko traumatiziran i nikada nije pronašao smiraj u civilnom životu.

U to vrijeme, u radničkim kvartovima Megiona počele su nicati improvizirane džamije. Islam je mnogima nudio smisao i zajednicu. Evgenij je 2005. prihvatio islam, a narednih šest godina proveo je na putovanjima, u Iranu, Pakistanu, Egiptu i Jemenu, gdje je posmatrao radikalske grupe i njihovo djelovanje. Kaže da je tu spoznao opasnost ideologije koja mlade uvodi u krug nasilja.

Prve kontakte s ruskim službama Adam je uspostavio 2008, a stabilna saradnja započela je 2012. zahvaljujući oficiru FSB-a Aleksandru Serikovu. Dvije godine kasnije prešao je pod kontrolu „Centra E“, gdje su njegovi nadzornici postali Román Larionov, Renat Safárov i Andrej Titenkin.

On sebe opisuje kao pacifikatora koji je želio spriječiti mlade muslimane da krenu putem radikalizma. „Radio sam za ideju, oni za statistiku“, tvrdi. Za svoje usluge dobio je i pokriće: lokalni biznis s taksi službom, koji su mu nadređeni pomogli pokrenuti kako bi imao izvor prihoda i alibi za kretanje.

Njegova metoda bila je jednostavna: prisustvovati zajednici, posmatrati, razgovarati u kafićima i na vjenčanjima, a izvještaje su sastavljali operativci. „Živio sam običnim životom, a sve sam radio po instinktu“, kaže Adam.

Do 2015. njegova službena zadaća bila je „detekcija i kontrola radikalnih raspoloženja“. Međutim, sve češće je svjedočio kako službe ne reaguju na njegove izvještaje ili ih koriste za fabrikovanje slučajeva.

Prekretnica se desila kada mu je dodijeljen zadatak da prati mladog Rusa Dimitrija Palšina, studenta u Egiptu. Adam je koristio mrežu kontakata da ga nadzire, ali 2018. Palšin biva uhapšen i osuđen na 15 godina zatvora na temelju izmišljenih optužbi. Za Adama je to bio dokaz da sistem namjerno montira procese.

Nakon toga, odlučio je izvesti porodicu iz Rusije, ali se ubrzo i sam našao na udaru. Već 2021. otkrio je da se njegovo ime nalazi u bazi podataka označen kao „ekstremista“ pod njegovim aliasom AbdulMatin. Sve ono što je ranije prijavljivao, upotrijebljeno je protiv njega.

U septembru 2022. Adam uspijeva napustiti Rusiju i stiže u Tursku. No, već naredne godine uhapšen je u Ankari i godinu dana proveo u centru za deportaciju u nehumanim uslovima. Po izlasku je ostao bez dokumenata i mogućnosti da radi. Danas spava na podu džamije u Istanbulu, preživljava od milostinje i skriva se od mogućnosti izručenja. Njegova transformacija je potpuna: od saradnika s uredom i automobilom, do progonjenog čovjeka koji se bori za opstanak.

Adamova priča ogoljava brutalnu logiku ruskog sigurnosnog aparata. Sistem koristi doušnike dok služe svrsi, a potom ih proglašava neprijateljima. Konfidenti su istovremeno privilegovani i ranjivi, dobivaju pokriće i resurse, ali bez ikakvih prava ili garancija. Oni koji odbiju učestvovati u fabrikovanju slučajeva, poput Adama, bivaju jednostavno prebačeni s liste saradnika na listu ekstremista. Kremlj tako održava kontrolu i širi strah, dok ljudske sudbine padaju u zaborav.

Sudbina Adama Aleksandroviča Sultana ne može se promatrati odvojeno od šire slike odnosa Kremlja prema muslimanskim zajednicama i represivnih metoda protiv neistomišljenika. Bio on idealista koji je vjerovao da pomaže ili oportunista koji je tražio korist, danas je samo jedan od mnogih koji su postali otpad nakon što su služili sistemu.

Na klupama džamije Selçuk Sultan Camii u Istanbulu, njegov lik prolaznicima djeluje tek kao još jedan u nizu nesretnih migranata. Ali iza njegovih svijetlih očiju krije se priča o saradnji i izdaji, o državi koja svoje povjerljive ljude pretvara u neprijatelje, i o čovjeku koji se našao između dva svijeta, bez domovine i bez budućnosti.

IZVOR: El Mundo