Porast antisemitizma u Sjedinjenim Državama i Evropi ne može se objasniti isključivo nasilnim napadima ili islamističkim ekstremizmom. Iako rat u Gazi djeluje kao okidač, dublji uzroci leže u širenju krajnje desnih i krajnje lijevih ideologija, ekonomskoj nesigurnosti i gubitku povjerenja u institucije. Antisemitski stereotipi sve češće se pojavljuju u javnom prostoru, često prikriveni jezikom „anticionizma“ ili populizma. U takvom ambijentu, upozoravaju analitičari, Jevreji se ponovo nalaze u središtu društvenih i političkih potresa koji podsjećaju na najmračnije periode evropske historije

Koliko god prošlosedmični teroristički napad na Bondi Beach bio stravičan, on vjerovatno govori manje nego što to sugerira uvriježeno mišljenje o rastu antisemitizma. Stvarni problem je suptilniji i, barem zasad, uglavnom nenasilan, ali predstavlja znatno dublju i dugoročniju prijetnju jevrejskom životu u Sjedinjenim Američkim Državama i Evropi.

Nesporno je da broj antisemitskih incidenata koji završavaju smrću ili teškim povredama raste. Od sedmog oktobra, gotovo u svim takvim slučajevima, izuzetak je smrtonosna pucnjava u maju, u kojoj su ispred Capital Jewish Museuma u Washingtonu ubijena dvojica zaposlenika izraelske ambasade, počinioci su bili pojedinci muslimanske vjere, za koje se pretpostavlja da su djelovali iz osvete zbog izraelskih napada na Gazu.

Istraživanje ADL Global 100, koje mjeri antisemitske stavove širom svijeta, pokazuje da su antisemitski stereotipi široko rasprostranjeni u muslimanskom svijetu, a dijeli ih čak 75 posto stanovništva Bliskog istoka i Sjeverne Afrike. Izvor tog oblika antisemitizma nesumnjivo je bijes prema Izraelu i on predstavlja jasan primjer kako se anticionizam lako pretvara u antisemitizam.

Međutim, u Sjedinjenim Državama i najvećim zapadnoevropskim zemljama rezultati istog istraživanja pokazuju da su antisemitski stavovi znatno rjeđi te da su tokom posljednje decenije uglavnom stagnirali ili čak opadali. Istovremeno, prema podacima ADL-a, broj prijavljenih antisemitskih incidenata naglo je porastao: već u godinama prije rata u Gazi bio je četiri puta veći nego ranije, a potom se u 2023. i 2024. godini gotovo udvostručavao iz godine u godinu. Podaci FBI-ja pokazuju da su Jevreji u SAD-u nesrazmjerno često meta zločina iz mržnje, između 2020. i 2024. činili su 12,9 posto svih žrtava, iako čine tek oko dva posto stanovništva.

Teže je kvantificirati, ali svakodnevna stvarnost ukazuje na sve češće korištenje antisemitskih tropa od strane političara, slavnih ličnosti i drugih aktera koji oblikuju javno mnijenje i pomjeraju granice društveno prihvatljivog. Ponekad se antisemitizam pojavljuje otvoreno, ali mnogo češće prikriven, pod pojmovima poput „cionista“, omiljenog eufemizma za Jevreje na ljevici, ili „globalista“, odnosno kroz opsesivno prizivanje lika Georgea Sorosa, što je tipično za desnicu.

Iza rasta antisemitizma stoji širi društveni proces: prodor krajnje lijevih i krajnje desnih političkih ideja sve dublje u politički i kulturni mainstream. U Sjedinjenim Državama krajnja desnica ostvarila je značajan utjecaj unutar državnih institucija, dok u Evropi desničarske stranke u anketama često nadmašuju umjerenije rivale. Ljevica je politički slabija, ali nadoknađuje to snažnim prisustvom svojih ideja na univerzitetima, u medijima i kulturnom prostoru.

Oba politička ekstrema imaju, u najboljem slučaju, problematičan odnos prema Jevrejima. Krajnja desnica trenutno najčešće usmjerava bijes prema migrantima, ali njen ekonomski populizam uključuje duboko nepovjerenje prema elitama, biznisu, naročito finansijama i visokim tehnologijama, i bogatima. To su sfere u kojima su Jevreji vidljivi i lako mogu postati meta onih koji traže krivca za vlastite frustracije.

Krajnja ljevica, zbog svoje deklarativne odbojnosti prema rasizmu, znatno pažljivije prikriva antisemitizam, fokusirajući se na osudu izraelske politike. Ipak, i njena ideološka matrica stvara plodno tlo za antisemitizam. Napustivši klasično viđenje društva kao sukoba između radničke i kapitalističke klase, ljevica je prihvatila identitetsku politiku koja svijet dijeli na potlačene rase i rodove nasuprot „bijeloj muškoj eliti“. U toj slici Jevreji se često percipiraju kao bijeli Evropljani i dio prezrene elite.

Podaci Antisemitism Research Centra pri Combat Antisemitism Movementu pokazuju da prije sedmog oktobra većinu antisemitskih incidenata globalno pripisuje krajnjoj desnici. Nakon toga, broj incidenata povezanih s krajnjom ljevicom naglo je porastao i potisnuo ostale. U prvih 11 mjeseci ove godine, krajnja ljevica odgovorna je za 63 posto incidenata, krajnja desnica za osam posto, a islamistički ekstremizam za 19 posto, dok ostatak nije bilo moguće jasno pripisati.

Rat u Gazi nesumnjivo je raspirio antisemitizam, ali brojni pokazatelji upućuju na to da su ti procesi započeli i ranije. Rat je, prije svega, mnogima poslužio kao povod da javno izraze već postojeće predrasude, skrivene iza protesta protiv Izraela i osuda „cionizma“.

Antisemitizam je neraskidivo povezan s ekonomskom nesigurnošću. Za razliku od drugih oblika mržnje, on se fokusira na navodnu moć i bogatstvo Jevreja te mitove o tome kako tu moć koriste za kontrolu drugih. Kada ekonomija raste, takvi mitovi blijede; kada stagnira i pretvara se u igru nulte sume, oni se vraćaju punom snagom.

Iako su ukupni ekonomski pokazatelji u SAD-u i Evropi posljednjih decenija relativno stabilni, stvarnost za mnoge izgleda drugačije. Velika recesija, pandemija, rast nejednakosti, deindustrijalizacija i strah od gubitka radnih mjesta zbog umjetne inteligencije produbljuju osjećaj nesigurnosti. Istraživanja Pew Research Centra pokazuju visoke nivoe ekonomske anksioznosti i pad povjerenja u institucije. Ljudi su nezadovoljni i spremni na radikalne političke zaokrete.

Historija nudi zabrinjavajuću paralelu s 1930-im godinama, kada je ekonomska kriza potaknula politički ekstremizam i antisemitizam širom Evrope, ne samo u Njemačkoj. Nakon Drugog svjetskog rata uslijedio je period prosperiteta i liberalizma u kojem su Jevreji doživjeli nezapamćen procvat. Hoće li se historija ponoviti, bez globalne katastrofe, ostaje neizvjesno. No jedno je sigurno: pred jevrejskim zajednicama u SAD-u i Evropi nalazi se period ozbiljnih izazova.

IZVOR: Haaretz