Ikone su u kršćanstvu bile mnogo više od pobožnih slika: štitile su gradove, legitimirale vlast i dijelile društvo. Od ranih zabrana i čudesnih prikaza Krista do ikonoklastičkih sukoba u Bizantu, borba oko slika bila je prije svega borba za moć i kontrolu nad zajednicom

Poštovanje ikona u kršćanstvu nikada nije imalo jednostavnu ni jednoznačnu historiju. Još od samih početaka, slike su izazivale sumnju, otpor i strah, ali i snažnu privrženost. Ono što se u historiografiji naziva ikonoklastičkom kontroverzom, koja je potresala Bizant od osmog do sredine devetog stoljeća, često se pogrešno tumači isključivo kao teološki spor. U stvarnosti, bio je to prije svega sukob oko društvene kontrole i moći, u kojem su ikone djelovale kao snažni simboli vlasti nad zajednicom.

U prvim stoljećima kršćanstva upotreba slika bila je uglavnom odbačena. Pozivanje na Stari zavjet, ali i na Evanđelje po Ivanu, gdje se kaže da će se istinski vjernici klanjati Bogu “u duhu i istini”, služilo je kao argument protiv vizualnih prikaza. Ipak, od trećeg stoljeća kršćani sve češće počinju koristiti slike, iako je njihovo unošenje u crkve dugo bilo zabranjeno, kako se ne bi pretvorile u predmete obožavanja. Epifanije iz Salamine je krajem četvrtog stoljeća svjedočio kako je lično strgao jednu sliku u crkvi, upozoravajući da su takvi prikazi “suprotni našoj vjeri”.

Ova nepovjerljivost prema slikama bila je povezana i s raspravama vođenim na Prvi sabor u Nikeji 325. godine, gdje je definisana priroda Krista. Zaključak da je Krist “rođen, a ne stvoren” i iste božanske supstance kao Otac značio je da se nijedna materijalna slika ne može smatrati božanskom. Augustin iz Hipona ipak je ponudio nijansiraniji pristup: slike same po sebi nisu svete, ali mogu služiti kao posrednici prema božanskom.

Nakon Edikt iz Soluna 380. godine, kada je kršćanstvo postalo službena religija Rimskog Carstva, javno ispoljavanje vjere dobilo je puni zamah. U Bizantu se razvija posebna tradicija ikona, slika na drvenim pločama rađenih enkaustičnom tehnikom, u kojoj se pigmenti miješaju s voskom i utiskuju u drvo. Prikazi Krista, Bogorodice i svetaca postali su sveprisutni.

Posebno mjesto imale su ikone poznate kao acheiropoietos, one za koje se vjerovalo da nisu djelo ljudskih ruku, već čudo. Smatralo se da posjeduju zaštitničku moć, takozvani palladium, koji može štititi čitave gradove. Među njima je bila i ikona Kamulijane, slika Krista koja se, prema predaji, pojavila na platnu uronjenom u vodu i potom bila prenesena u Konstantinopolj, gdje je, vjerovalo se, zaštitila grad tokom opsade Avara.

Još poznatiji je Mandilion, “Ubrus”, za koji legenda iz šestog stoljeća kaže da je nastao kada je Krist otisnuo svoje lice na platno poslano bolesnom kralju Abgaru V iz Edese. Ovaj motiv postao je kanonski prikaz Krista Pantokratora, kakav se može vidjeti i u konstantinopoljskoj crkvi Krista Pantokratora. Mandilion je 944. godine prenesen u Konstantinopolj, a nestao je nakon pljačke grada tokom Četvrtog križarskog pohoda 1204. godine.

U srednjem vijeku brojne ikone su se pripisivale i evanđelistu Luki, za kojeg se vjerovalo da je bio prvi slikar Bogorodice. Jedna od najčuvenijih bila je Odigitrija iz manastira Hodegon, koju je, prema predaji, patrijarh Sergije nosio duž Teodozijevih zidina tokom opsade 626. godine, vjerujući da će zaštititi grad.

Do osmog stoljeća ikone su počele igrati ulogu koja je prevazilazila puku pobožnost. Djeca su se “posvećivala” ikonama, monasi su sticali ogroman društveni utjecaj, a molitva pred slikama sve više je poprimala oblik obožavanja. U tom kontekstu, 730. godine car Lav III Izaurijac izdaje edikt protiv poštovanja ikona, smjenjuje patrijarha Germana i čak piše papi Grguru II tražeći uklanjanje slika s rimskih oltara.

Periodi između 730. i 787., te potom od 821. do 843. godine, obilježeni su dubokim podjelama poznatim kao ikonoklastička kontroverza. Jedan od najvažnijih branitelja ikona bio je Ivan Damaščanski, koji je obnovio augustinijansku ideju slike kao posrednika. Njegovo tumačenje na kraju je prevladalo.

Godine 843., carica Teodora obnovila je odluke Drugog sabora u Nikeji iz 787. godine i ponovo dozvolila poštovanje ikona. Taj čin obilježen je svečanom procesijom u Aja Sofiji, kao “Trijumf pravovjerja”, koji se u pravoslavnoj tradiciji i danas slavi prve nedjelje Velikog posta.

Ikonoklastički spor tako ostaje trajni podsjetnik da slike nikada nisu bile samo pitanje vjere već i pitanje moći, autoriteta i kontrole nad zajednicom.

IZVOR: La Razon