Za islamske ekonomiste halalonomija predstavlja ekonomski sistem utemeljen na teološko-filozofskim stavovima islama, temeljem kojih se može napraviti ‘pozitivna analiza’ i ponuditi normativni politički recepte onoga što bi trebalo biti i što može biti. Za ove ekonomiste halalomija je sistem koji čak nadilazi ekonomske sisteme konvencionalne/mainstream ekonomije. Neki su halalonomiju s ushićenjem označili kao ‘treći put’, zasnovan na kur'anskim propisima i vjerovanji. U istom kontekstu halalonomija se predstavlja ‘idealnim sredstvom bez ikakvih nedostataka druga dva sistema’ – kapitalizma i socijalizma, koji su u ovakvom ozračju prokazani za materijalizam, pohlepu i generiranje jaza bogatih i siromašnih.

Od 14. do 16. februara 2026. godine, u Makkah Chamber Exhibitions Centeru bit će održano treće izdanje Makkah Halal Foruma, jednog od najznačajnijih globalnih poslovnih i industrijskih događaja posvećenih halal ekonomiji.

U kontekstu snažnog rasta globalne halal ekonomije, čija se vrijednost mjeri bilionima dolara, Makkah Halal Forum sve više poprima ulogu strateške tačke susreta između Istoka i Zapada, razvijenih i tržišta u nastajanju, te javnog i privatnog sektora.

Šta je zapravo halal ekonomija? Profesor na Ekonomskom fakultetu u Tuzli Kadrija Hodžić halal ekonomiju opisuje terminom “halalonomija”.

“Halalonomija (sistem halal ekonomije – Halalonomics; pojmovni ekvivavelnti: islamska ekonomija, halal industrija) egzistira kao zvanična, zasebna društveno-ekonomska paradigma u ekonomskoj misli. Ključni je faktor generiranja islamske ekonomije u svjetskoj zajednici, a njeno snaženje tumači se i kao kulturološka reakcija na prodor Zapada u islamski svijet. Halalonomija je danas sastavni dio državnih uređenja islamskih zemalja, dok marketinško-tehnološki koncept halala postaje atraktivan u znatnom dijelu svjetskih proizvodnih i distribucijskih lanaca prehrambene industrije od farme do potrošača”, objašnjava profesor Hodžić u naučnom radu “Halalonomija i halal tržište” koji je objavljen u časopisu Tranzicija.

U hermeneutičkom krugu halalonomije, navodi Hodžić, stoje kultni pojmovi – s jedne strane, halala i harama, a s druge odnosa prema kamati. Halal je arapska riječ koja znači ono što je dozvoljeno, za razliku od harama koji označava ono što je zabranjeno. Na osnovama općeg kur'ansko-semantičkog diskursa halal je počeo označavati sve što je dopušteno u životu muslimana. Međutim, s vremenom, halal je prerastao okvir primarno kulturno vjerske i etičke obaveze muslimana i etablirao se kao globalni fenomen i jaka tržišna snaga za čitav svijet.

Treći put

“Na ovakvim osnovama razvila se halal poslovna praksa, koja je holističkim zaokruživanjem uputa za primjenu halala od proizvodnje do finansiranja, izrasla u nacionalne sisteme halalonomije islamskih zemalja. Halalonomija se zvanično predstavlja kroz stavove islama prema normama moralnog ponašanja, privređivanju i raspodjeli, tržištu i financijskim institucijama. Za islamske ekonomiste halalonomija predstavlja ekonomski sistem utemeljen na teološko-filozofskim stavovima islama, temeljem kojih se može napraviti ‘pozitivna analiza’ i ponuditi normativni politički recepte onoga što bi trebalo biti i što može biti. Za ove ekonomiste halalomija je sistem koji čak nadilazi ekonomske sisteme konvencionalne/mainstream ekonomije. Neki su halalonomiju s ushićenjem označili kao ‘treći put’, zasnovan na kur'anskim propisima i vjerovanji. U istom kontekstu halalonomija se predstavlja ‘idealnim sredstvom bez ikakvih nedostataka druga dva sistema’ – kapitalizma i socijalizma, koji su u ovakvom ozračju prokazani za materijalizam, pohlepu i generiranje jaza bogatih i siromašnih. Data ravan tumačenja halalonomije je superiornija u odnosu na nesposobnost kapitalizma i socijalizma da ponude prihvatljivo socioekonomsko rješenje za zemlje trećeg svijeta, naročito u uslovima globalne ekonomske krize, te da bi društveno islamsko ustrojstvo i duhovna dimenzija islama čak mogli spasiti kapitalizam od potpunog uništenja”, piše Hodžić.

No, među islamskim ekonomistima se već odavno vode rasprave o sistemskoj izgrađenosti i teorijskoj konzinstentnosti sistema islamske ekonomije. Islamski učenjaci još od 8. do 14. stoljeća razrađuju sadržaj islamske ekonomske misli, a od sredine 20. stoljeća promoviraju ideje o specifično islamskim obrascima ekonomske misli i ponašanja. Ali konsenzus o definiciji islamske ekonomije još nije postignut.

Prema Hodžićevim riječima, halalonomija konceptualno pripada grupi mješovitih ekonomskih sistema (u najkraćem kombinacija tržišta i regulacija), sa prevalentnim oznakama kulturom regulirajućeg društvenog sistema. Konvencionalni tržišni zakoni potražnje, ponude i ravnoteže modificirani su etničkom kulturom, pri čemu ulogu državne regulacije dopunjuju ekonomska ponašanja ukorijenja u islamske vrijednosti. Halalonomija korespondira sa slikom savremene ekonomske aktivnosti države koja stvara i nameće primjenu funkcioniranja pravila države, s druge strane koja upražnjava ulogu države kao proizvođača, distributera, te mikroekonomskog i makroekonomskog regulatora.

Halal tržište

Halalonomija je, dakle, mješoviti ekonomski sistem koji kombinuje različite organizacije, institucije, subjekte, pravila i odnose koji određuju ekonomsku strukturu islamske društvene zajednice, a njena ishodišna tačka halal sve više je stvarnost zapadnih potrošačkih društava i ponašanja zapadnih kompanija. Organizacije, institucije i subjekti iz ovog sistema u muslimanskim zemljama su regulirani uputama halal koncepta po kojima se regulira halal proizvodnja, halal tržište, islamsko bankarstvo, ambalaža i transport, financije i halal turizam.

Hodžić navodi da halal tržište podrazumijeva ponudu i potražnju, kao i opskrbne lance proizvoda i usluga koje nose halal certifikat. Njegova rasprostranjenost rezultat je povećane potražnje halal hrane, koja se vremenski poklapa sa imigracijom većega broja muslimana u zapadne nemuslimanske zemlje 1960-ih. Bez obzira na determinističko kulturološko-religijsko ishodište i time vezane kulturološke antagonizme koji dolaze iz dijelova nemuslimanskih društava, halal tržište podupiru i one kompanije i opskrbni lanci koji nemaju nikakve vjerske pretenzije, već jednostavno odgovaraju na zahtjeve svojih kupaca. Otuda se u nemuslimanskim društvima u ime ogromne zarade često izbjegavaju vjerske rezonancije halala.

Halal tržište se u početnoj fazi svog nastajanja, što vrijedi i za muslimanske i za nemuslimanske zemlje, oblikovano kao tržište halal hrane, poglavito mesa, a potom se diverzificiralo unutar poljoprivredno-prehrambenog sektora (npr., među najpoznatije halal proizvode spadaju meso, supe, mlijeko u prahu, dodaci za kuhanje i sokovi) i globaliziralo na čitavu lepezu proizvoda i usluga, poput: lijekova, kozmetike, predmeta za opću upotrebu, te različite vrste usluga – od financijskih, bankarskih, transportnih i špediterskih, usluga usklađivanja, carinjenja i rukovanja proizvodima, pa sve do uslužne i trgovinske, a u posljednje vrijeme i turističke djelatnosti, kao vrijednosnih papira. Time je halal postao ishodište poslovnih ugovora i oznaka komercijalne kvalitete.

U posljednjih nekoliko godina literatura je preplavljena izrazima kao što su „procvat halal tržišta”, “ogromni potencijal”, “neiskorišteni rudnik zlata” ili “halal kao motor rasta i prilika”. Jedan od rijetkih zapadnih učenjaka koji proučavaju halal, Joe Regenstein sa Sveučilišta Cornell čak je izjavio da “prehrambene kompanije ne mogu biti globalne ako nisu halal.”

Koliko su ove fraze tačne govore brojke. Izvještaj o stanju globalne islamske ekonomije 2020/2021 navodi da je halal tržište u 2019. godine bilo teško 2,02 biliona USD, a odnosilo se na prehrambeni, farmaceutski, kozmetički, modni, putničko/transportni i medijsko/rekreacijski sektor, a sa uključenjem islamskih financija ova cifra se penje na 4,9 biliona USD. Oekuje da će halal tržište rasti po stopi od 11,3% tokom perioda 2021-2026.

“Zahvaljujući svom stalnom rastu, islamska ekonomija je postala etablirana stvarnost u sistemu globalne ekonomije”, zaključuje profesor Hodžić.