Na današnji dan 1903. godine u Sarajevu je osnovan “Gajret”, društvo koje je trebalo pomagati školovanje muslimanske omladine, ali je ubrzo postalo mnogo više od stipendijskog fonda. Između kulturnog preporoda i otvorene prosrpske političke orijentacije, “Gajret” je oblikovao dvije trećine tadašnje bošnjačke inteligencije ali i izazvao nastanak rivalske “Narodne uzdanice”. Priča o njegovom osnivanju i djelovanju zapravo je priča o identitetskim lomovima Bošnjaka u 20. stoljeću

Kada je 20. februara 1903. godine u Sarajevu održana osnivačka skupština društva “Gajret”, malo ko je mogao naslutiti da će to društvo, osnovano radi potpomaganja muslimanskih učenika srednjih i visokih škola, postati jedno od ključnih mjesta oblikovanja moderne bošnjačke inteligencije ali i žarište dubokih političko-nacionalnih podjela unutar samog bošnjačkog korpusa.

“Gajret” nije bio samo kulturno-prosvjetno društvo. Bio je institucija oko koje su se lomile koncepcije identiteta, državnosti i političke orijentacije Bošnjaka u Austro-Ugarskoj, a potom u Kraljevini SHS/Jugoslaviji. Njegova godišnjica zato je mnogo više od formalnog podsjećanja na datum, ona otvara pitanje kako su se Bošnjaci početkom 20. stoljeća tražili između Osmanlija, Beča, Beograda i Zagreba.

Kraj 19. stoljeća obilježen je procesom koji historiografija naziva bošnjačkim kulturnim preporodom. Njegove idejne temelje postavio je Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak, koji je u zbirci Narodno blago (1887) naglasio slavensku etničku pripadnost Bošnjaka, jasno ih odvajajući od Osmanlija kao političke elite. U Istočnom blagu (1896) istakao je njihovu pripadnost islamskoj civilizaciji. Time je formulirana dvostruka identitetska osnova: slavenska etnička pripadnost i islamska civilizacijska tradicija.

Mustafa Imamović u Historiji Bošnjaka taj proces naziva kulturnim ili nacionalnim preporodom. “Napredni Muslimani”, kako su se sami nazivali, pokreću listove, čitaonice, zadrugu, štampariju, sportska društva i 1903. osnivaju “Gajret”.

No, unutar te grupe već tada postoje različite političke orijentacije. Jedni su bliži austrougarskoj upravi, drugi su skloni autonomističkim idejama u okviru Osmanskog Carstva, treći pak gledaju prema Beogradu kao centru buduće južnoslavenske države.

Početkom 20. stoljeća javlja se skupina “naprednih Muslimana”, heterogena grupa intelektualaca, činovnika i uglednih građana. Među njima su Safvet-beg Bašagić, Edhem Mulabdić, Osman Nuri Hadžić, Adem-aga Mešić i drugi. Oni 1900. pokreću književni list “Behar”, osnivaju čitaonice, štampariju, zadrugu, sportska i trezvenjačka društva. U tom nizu inicijativa “Gajret” je predstavljao institucionalni okvir za najvažniji zadatak, školovanje omladine.

Inicijativu za osnivanje dao je Safvet-beg Bašagić, koji je izabran i za prvog predsjednika društva. Sam naziv “Gajret”,  što znači nastojanje, trud, pomoć, simbolizirao je ambiciju da se kroz sistem stipendija, zajmova i internata omogući stvaranje obrazovanog sloja među Bošnjacima.

Zemaljska vlada pokušala je spriječiti osnivanje društva. Gradonačelnik Sarajeva Esad-efendija Kulović, prema vlastitom kasnijem priznanju, došao je na skupštinu po želji Benjamina Kállaya da onemogući osnivanje, strahujući da muslimani neće moći finansijski parirati srpskoj “Prosvjeti”. U prelomnom trenutku, reisul-ulema Teufik-efendija Azabagić podržao je osnivanje. Skupština je aklamacijom usvojila pravila i izabrala upravu.

Iako je “Gajret” osnovan kao kulturno-prosvjetno društvo, već u prvim godinama postalo je jasno da kultura i politika u tadašnjoj Bosni i Hercegovini ne mogu biti odvojene.

Na šestoj skupštini 5. jula 1907. godine upravu društva preuzimaju pristalice Muslimanske narodne organizacije (MNO), prve bošnjačke političke stranke osnovane 1906. godine. MNO je zagovarala autonomiju Bosne i Hercegovine u okviru Osmanskog Carstva i bila izraz nezadovoljstva austrougarskom upravom.

Istovremeno, među dijelom bošnjačke inteligencije jačaju ideje južnoslavenskog ujedinjenja pod srpskom dinastijom. Avdo Sumbul, urednik i sekretar “Gajreta”, te Behdžet Mutevelić, bili su zagovornici takvih koncepcija. Nakon Sarajevskog atentata 1914. godine uhapšeni su i internirani u Arad, gdje su 1915. umrli. Njihovi mezari danas se nalaze u haremu Ali-pašine džamije. Ovi detalji nisu marginalni: oni pokazuju da je unutar “Gajreta” postojala snažna struja koja je u srpskom političkom projektu vidjela rješenje južnoslavenskog pitanja.

Muhamed Hadžijahić piše da su “srpski orijentisani Muslimani za cijelo vrijeme stare Jugoslavije držali pozicije u muslimanskom društvu ‘Gajret’”. Mustafa Imamović, pak, konstatira da je “Gajret” u svojoj političkoj orijentaciji bio naklonjen srpskoj politici. Ova orijentacija postaje još izraženija nakon 1918.

Prava politička profilacija “Gajreta” dolazi do izražaja u Kraljevini SHS, kasnije Jugoslaviji. Nakon obnove rada 1919. godine, društvo doživljava snažnu institucionalnu ekspanziju: osniva internate u Sarajevu, Mostaru, Tuzli, Banjoj Luci, Bihaću i Foči, a 1923. i ogranak “Osman Đikić” u Beogradu. No 1923. dolazi do ključnog momenta: prestolonasljednik Petar stavljen je za pokrovitelja društva. Na početku šestojanuarske diktature društvo se naziva “srpsko-muslimanskim društvom”. Husnija Kamberović piše da su vodeći faktori države smatrali “Gajret” pogodnim instrumentom “nacionaliziranja” muslimanske omladine u pravcu srpske velikodržavne politike.

Beogradski ogranak “Osman Đikić” u prosjeku je godišnje školovao oko 150 bošnjačkih studenata i studentica. U Glavni odbor ušla su poznata imena beogradskog javnog života, a finansijska podrška dolazila je i iz državnih izvora. Beogradski dom nije bio samo obrazovna ustanova, bio je politički projekt integracije muslimanske omladine u srpski nacionalni okvir.

Izrazita prosrpska orijentacija “Gajreta” dovela je do reakcije. Jugoslavenska muslimanska organizacija (JMO), politički utjecajna, ali opoziciono orijentirana stranka, smatrala je da je “Gajret” prestao biti neutralno kulturno društvo i da se pretvorio u “političku frakciju” koja služi nasilnom srbiziranju muslimanskog podmlatka. Kao odgovor, 1924. godine osniva se “Narodna uzdanica”.

To je bilo prvo bošnjačko kulturno društvo s domaćim, a ne arapskim nazivom. Njegova političko-nacionalna orijentacija bila je prohrvatska. Time dolazi do paradoksalne situacije: Bošnjaci su jedini narod u Bosni i Hercegovini koji ima dva paralelna kulturno-prosvjetna društva s gotovo identičnim programima (stipendije, internati, pomoć učenicima), ali suprotstavljenim političkim orijentacijama.

Ta podvojenost odražavala je duboku identitetsku krizu: dio bošnjačke elite naginjao je srpskoj političkoj koncepciji, drugi hrvatskoj, dok je ideja zasebne nacionalne afirmacije tek tražila svoj puni izraz. Historičar Mustafa Imamović jasno navodi da je “Gajret” u svojoj političkoj orijentaciji bio naklonjen srpskoj politici, dok je rivalsko društvo “Narodna uzdanica” imalo prohrvatsku orijentaciju. Muhamed Hadžijahić konstatira da su “srpski orijentisani Muslimani” cijelo vrijeme držali ključne pozicije u “Gajretu”.

I pored političkih instrumentalizacija, “Gajret” je obavio ogroman prosvjetni posao. U prvih jedanaest godina pomogao je 545 učenika i studenata. U međuratnom periodu školovao je prosječno 600 učenika godišnje. Do 1940. više od šest hiljada polaznika prošlo je kroz njegove stipendije i internate što je činilo dvije trećine bošnjačke inteligencije u Bosni i Hercegovini i Sandžaku. Otvoreni su i ženski internati, što svjedoči o širenju svijesti o obrazovanju žena. U nekim periodima čak 70 posto prihoda društva odlazilo je na održavanje internata.

Ova činjenica uvodi važnu nijansu: iako politički profiliran, “Gajret” je istovremeno bio ključni mehanizam modernizacije bošnjačkog društva.

Tokom Drugog svjetskog rata vlasti NDH zabranjuju rad društva i nalažu “Narodnoj uzdanici” da preuzme njegovu imovinu. Nakon 1945. komunistička vlast inicira stvaranje jedinstvenog Kulturnog društva Muslimana “Preporod”. Dana 13. septembra 1945. održana je osnivačka skupština, a već 14. septembra “Gajret” i “Narodna uzdanica” održavaju svoje posljednje skupštine i pristupaju novom društvu.

No ni “Preporod” nije dugo trajao. Godine 1949. vlasti pokreću proces ukidanja nacionalnih kulturnih društava. Formalno, društva se “samoukidaju”, ali odluku potvrđuje Ministarstvo unutrašnjih poslova NR BiH 10. novembra 1949. godine. Institucionalni kontinuitet bošnjačkih kulturnih društava prekida se sve do 1990. kada se obnavlja rad „Preporoda“.