Evropski finansijski proizvodi koji se predstavljaju kao „zeleni“ ili „održivi“ uložili su u posljednje dvije godine desetine miliona eura u izraelske kompanije povezane s proizvodnjom oružja koje se koristi u ratu u Gazi. Istraga više evropskih medija pokazuje kako se, pod okriljem održivog finansiranja, ratna industrija sve češće prikazuje kao legitiman, pa čak i društveno prihvatljiv oblik ulaganja

„Okretan, siguran i smrtonosan“, tako izraelska kompanija Elbit Systems opisuje svoj najnoviji minobacački sistem za tenkove Ballesta. Riječ je o samo jednom od proizvoda namijenjenih najvećem kupcu ove kompanije, izraelskoj vojsci, koja ih koristi u Pojasu Gaze nakon napada Hamasa sedmog oktobra 2023. godine. Elbit proizvodi i bespilotne letjelice Hermes 900 i Hermes 450, dizajnirane za takozvane precizne udare, poput onog u kojem je pogođen konvoj humanitarne organizacije World Central Kitchen, pri čemu je poginulo sedam humanitarnih radnika. Tu je i Lanius, inteligentni dron namijenjen „lovu“ na mete unutar zgrada.

Prema analizi tržišnih podataka koju su zajednički proveli list El País i drugi evropski mediji, najmanje 25 investicijskih fondova dostupnih na evropskom tržištu uložilo je novac u Elbit Systems putem proizvoda klasificiranih kao „održivi“. Samo tokom 2025. godine, ti fondovi su u ovu izraelsku kompaniju uložili oko 22,7 miliona eura, koristeći finansijske instrumente označene kao „član 8“ ili „zeleni“, prema Uredbi EU o objavi informacija o održivom finansiranju (SFDR). Investicija se pokazala isplativom: dionice Elbit Systemsa udvostručile su vrijednost od oktobra 2023. godine.

Osim Elbita, još dvije izraelske kompanije čije je oružje korišteno u ratu u Gazi, Bet Shemesh Engines Holdings i FMS Enterprise Migun, prikupile su više od pola miliona eura kroz slične „održive“ finansijske instrumente. Tokom 2024. i 2025. godine, kako se sukob produbljivao, ulaganja klasificirana kao održiva u ove tri kompanije naglo su porasla.

Ovi podaci dio su šire istrage o investicijama fondova koji se, prema evropskim propisima, vode kao održivi, a koji ulažu u kompanije povezane s vojnom industrijom. Izvještaj, objavljen ove sedmice u koordinaciji s mrežom Voxeurop, pokazuje da su od 2021. godine fondovi klasificirani kao „član 8“ i „član 9“ utrostručili ulaganja u kompanije poput Safrana, Airbusa, Rheinmetalla, Leonarda i BAE Systemsa. Prema podacima Londonske berze, vrijednost tih ulaganja porasla je s 14,5 na 49,8 milijardi eura. Najmanje 3.037 fondova ima „održive“ investicije u jednoj ili više od 118 najvećih svjetskih kompanija za proizvodnju oružja.

Interni dokumenti Evropske komisije, do kojih su novinari došli putem zahtjeva za pristup informacijama, pokazuju kako su evropske institucije postepeno usvajale diskurs industrije naoružanja, koja sigurnost i odbranu predstavlja kao ključne elemente održivog svijeta.

Uredba SFDR, koja je stupila na snagu u martu 2021. godine, obavezuje upravitelje fondova da objave rizike i učinke svojih proizvoda na održivost. Postoje tri kategorije: član 9 (tamno zeleni fondovi, s izričitim ciljem održivog ulaganja), član 8 (svijetlo zeleni fondovi, koji samo promoviraju ekološke ili društvene karakteristike) i član 6 (fondovi bez kriterija održivosti). Sredinom ove godine, ukupna imovina fondova iz kategorija 8 i 9 iznosila je 6,8 biliona eura, više od bruto domaćeg proizvoda Njemačke.

Da bi se neka investicija smatrala održivom, evropski propisi nalažu da ne smije nanositi značajnu štetu ciljevima održivosti. Međutim, vojni sektor se u regulativi spominje samo u vezi s „kontroverznim oružjem“, poput protivpješadijskih mina, kasetne municije te hemijskog i biološkog oružja. Ten­kovi, naoružani dronovi, municija i vatreno oružje ne smatraju se automatski štetnima, što otvara prostor da se kompanije direktno uključene u ratove označavaju kao održive.

Zahvaljujući takvom okviru, fondovi poput BGF Climate Transition, u vlasništvu finansijskog giganta BlackRocka, ili ESG Optimized fonda njemačke VP Banke, ulažu novac evropskih štediša u Elbit Systems. Nijedan od kontaktiranih fondova nije odgovorio na pitanja novinara.

Ovo nije prvi put da evropski sistem označavanja „zelenih“ ulaganja izaziva kontroverze. Prije godinu dana, El País i drugi mediji objavili su da 43 posto evropskih investicijskih fondova koji u nazivu imaju riječi poput „zeleni“ ili „održivi“ dio novca ulaže u kompanije koje profitiraju od uglja, nafte ili plina. Nova analiza pokazuje da se i rat može „upakovati“ kao održiv, uz argument da bez sigurnosti nema održivog razvoja.

„Uključivanjem bilo koje aktivnosti, pa i industrije oružja, pod oznaku održivosti, društveni i okolišni kriteriji ostaju bez stvarnog značenja i postaju beskorisni za građane i klijente koji traže odgovorna ulaganja“, upozorava Jordi Calvo iz Centra za mirovne studije JM Delàs.

Industrija naoružanja intenzivno je radila na tome da se predstavi kao kompatibilna s održivim finansiranjem. Još 2021. godine, Evropsko udruženje vazduhoplovne, sigurnosne i odbrambene industrije (ASD) objavilo je tekst u kojem se tvrdi da je odbrana „preduvjet mira, prosperiteta i društvenog razvoja“. Slične poruke ponavljane su i kroz nacionalne inicijative i direktne lobističke kontakte s Evropskom komisijom.

Nakon ruske invazije na Ukrajinu, evropske institucije pokazale su veću spremnost da otvore vrata održivom finansiranju vojne industrije. U službenim dokumentima Komisije sada se navodi da odbrambena industrija doprinosi „otpornosti, sigurnosti, miru i društvenoj održivosti“ te da okvir održivog finansiranja EU „ne nameće ograničenja“ za ulaganja u ovaj sektor.

Za Attiyu Warrisa, stručnjaka Ujedinjenih nacija za međunarodne finansije, takva logika je pogrešna: „Ispravna tvrdnja bila bi suprotna – nema održivosti bez mira. Pružanje sredstava koja mogu dovesti do nezakonitih ubistava nije sigurnost.“

Na jednom skupu Evropske komisije o novoj strategiji odbrambene industrije, bankar Tommy Piemonte javno je upitao zašto je industriji oružja toliko važno da bude označena kao održiva. Nakon tog pitanja, izbačen je sa sastanka. „Osjećao sam se kao vegetarijanac kojem se servira odrezak uz objašnjenje da su od sada svi odresci – vegetarijanski“, opisao je atmosferu Andrea Baranes iz Fondacije za etično finansiranje.

Istraga pokazuje da se granice između održivog razvoja i ratne ekonomije u Evropi sve više brišu, uz ozbiljne posljedice po povjerenje građana u sam koncept „zelenih“ i društveno odgovornih investicija.