Deveti januar je dan kada je politički ozvaničen projekat nasilja, etničkog čišćenja i genocida u Bosni i Hercegovini. Uprkos presudama međunarodnih sudova i odlukama Ustavnog suda BiH, taj se datum i dalje slavi kao „praznik“

Deveti januar je politički simbol nasilja, dan kada je započela planska realizacija agresije na Bosnu i Hercegovinu i genocida nad Bošnjacima. Uprkos višestrukim odlukama Ustavnog suda Bosne i Hercegovine, uprkos presudama međunarodnih sudova, uprkos historijskim činjenicama koje su neoborive, taj datum se i dalje obilježava u entitetu Republika Srpska, ne kao sjećanje, već kao slavljenje rezultata zločina.

Ono što se danas u tom entitetu obilježava nije “rođendan entiteta”, nego godišnjica jednostranog, nelegalnog proglašenja paradržavne tvorevine „Srpska Republika Bosna i Hercegovina“ 9. januara 1992. godine. Taj čin nije bio tek politička provokacija. Bio je kulminacija višegodišnjih priprema, ideoloških, institucionalnih i vojnih, za razbijanje Bosne i Hercegovine i stvaranje etnički čiste srpske države zapadno od Drine.

Ustavni sud Bosne i Hercegovine je u više navrata jasno i nedvosmisleno utvrdio da je obilježavanje 9. januara kao Dana Republike srpske neustavno. Time je taj datum stavljen izvan pravnog poretka države. Dodatno, izmjenama Krivičnog zakona BiH, koje je u julu 2023. godine nametnuo visoki predstavnik, jasno je propisano da svaka službena ili odgovorna osoba koja učestvuje u organizaciji ili provođenju obilježavanja neustavnog praznika može krivično odgovarati, uključujući kaznu zatvora i zabranu vršenja dužnosti.

Ipak, politički vrh Republike srpske i ove godine otvoreno ignorira i Ustav i zakon. Čestitke, parade, izjave o “ponosu” i “najvećem dostignuću u posljednja dva stoljeća” nisu slučajni incidenti. One su svjesna politička poruka: negiranje države Bosne i Hercegovine i glorifikacija projekta koji je ostvaren masovnim zločinima.

Deveti januar nije historijska anomalija. On se uklapa u dug kontinuitet srpskog nacionalističkog projekta koji je, kad god mu se ukazala prilika, pokušavao stvoriti ili proširiti srpsku državu na teritoriji Bosne i Hercegovine. Od 19. stoljeća, preko ideje da je Kraljevina SHS “proširena Srbija”, preko Cvetković–Maček sporazuma, četničkog projekta u Drugom svjetskom ratu, pa do prijedloga unutar Komunističke partije Jugoslavije da Bosna i Hercegovina bude tek pokrajina Srbije. Isti obrazac se stalno ponavlja.

Osamdesetih godina 20. stoljeća ta ideja dobija novu, modernizovanu formu. Kroz Memorandum SANU, kroz simbiozu komunizma i srpskog nacionalizma personificiranu u Slobodanu Miloševiću, kroz medijsku i intelektualnu kampanju dehumanizacije muslimana/Bošnjaka. Demografija se proglašava prijetnjom, a muslimanski faktor smetnjom koju treba politički, a potom i fizički ukloniti.

U tom kontekstu nastaje i Srpska demokratska stranka, kao politički instrument realizacije velikodržavnog projekta u Bosni i Hercegovini. Uz pomoć Jugoslovenske narodne armije, razoružavanje Teritorijalne odbrane BiH i tihu okupaciju zemlje tokom 1991. godine, stvoreni su svi preduslovi za rat.

Proces tzv. Saoizacije, jednostrane regionalizacije prostora, bio je direktna priprema za nasilno prekrajanje granica. Devetog januara 1992. godine taj proces je formalizovan proglašenjem paradržave, prije bilo kakvog referenduma, prije međunarodnog priznanja BiH, suprotno važećem ustavu. Bio je to čin pobune protiv legalne vlasti i međunarodnog prava.

Sve što je uslijedilo nakon toga, masovna ubistva, progoni, logori, silovanja, rušenje vjerskih i kulturnih objekata, nije bila posljedica “ratnog haosa”, nego planska realizacija ciljeva zacrtanih mnogo prije 9. januara.

Haški tribunal i Međunarodni sud pravde u presudi „Bosna i Hercegovina protiv Srbije i Crne Gore“ utvrdili su da je u Bosni i Hercegovini počinjen genocid i da su institucije Republike Srpske bile njegovi nosioci. Snage bosanskih Srba odgovorne su za oko 90 posto ratnih zločina počinjenih u periodu 1992–1995. Sav politički, vojni i policijski vrh tog entiteta presuđen je u Haagu za ratne zločine.

Genocid u Srebrenici, etničko čišćenje Podrinja, Prijedora, Foče, Višegrada, Zvornika, Bratunca, Doboja, Banje Luke, opsada Sarajeva, sve su to etape istog projekta. Ubijeno je više od 100.000 ljudi, desetine hiljada mučene su i ubijene u logorima, više od 30.000 žena silovano, a više od milion ljudi protjerano. Stotine džamija i kulturnih spomenika su namjerno uništeni.

Republika Srpska nije nastala uprkos tim zločinima, nego zahvaljujući njima. Ona je politička nagrada za genocid. I upravo se to slavi 9. januara.

Danas je taj entitet prostor institucionalne diskriminacije. Nesrpsko stanovništvo u tom entitetu nije ravnopravno. Bošnjaci su svedeni na političku marginaliju, na “statističku grešku”, bez stvarnog utjecaja na odlučivanje. Ono što je Milorad Ekmečić još u martu 1992. nazvao “srednjobosanskim rezervatom” postalo je politička realnost.

Zadovoljstvo zbog te činjenice otvoreno se iskazuje. Ne samo kroz proslave 9. januara, nego i kroz kontinuirano negiranje genocida, vrijeđanje žrtava i slavljenje presuđenih ratnih zločinaca. To nije samo moralni sunovrat, nego i otvoreni napad na ustavni poredak Bosne i Hercegovine.

Slavi se dan kada je ozvaničeno da se politički ciljevi ostvaruju genocidom. Slavi se naslijeđe Miloševića, Karadžića, Mladića, Krajišnika i Plavšićke. Slavi se ideja da je zločin legitiman ako donosi teritoriju. I zato je obaveza svakoga da taj datum imenuje pravim imenom. Ne kao praznik nego kao dan zločina.