Odluku da se 20. novembar obilježava kao nacionalni praznik donijelo je Bošnjačko nacionalno vijeće 2005. godine, želeći obnoviti sjećanje na jedan zaboravljeni, ali iznimno značajan dio antifašističke borbe Sandžaka i njegovo mjesto u jugoslavenskoj historiji

Bošnjaci širom Sandžaka danas obilježavaju jedan od najvažnijih nacionalnih praznika, Dan Sandžaka, 20. novembar, datum kada je 1943. godine u Pljevljima osnovano Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Sandžaka (ZAVNOS). Ovaj događaj, jedan od ključnih političkih momenata u historiji Sandžaka, predstavljao je drugi pokušaj, nakon Sjeničke konferencije 1917. godIne, da se status ove regije riješi na pravedan, ustavno definiran i dugoročno održiv način.

Odluku da se 20. novembar obilježava kao nacionalni praznik donijelo je Bošnjačko nacionalno vijeće 2005. godine, želeći obnoviti sjećanje na jedan zaboravljeni, ali iznimno značajan dio antifašističke borbe Sandžaka i njegovo mjesto u jugoslavenskoj historiji.

Formiran u ratnom vihoru, ZAVNOS je zamišljen kao temelj budućeg političko-administrativnog uređenja Sandžaka u novoj Jugoslaviji. U trenutku kada su republike imale svoja antifašistička vijeća, a Vojvodina i Kosovo oblasna tijela, Sandžak je težio da, kao jedinstvena multietnička regija, dobije barem autonomni status, ako već ne i položaj federalne jedinice.

No ta se ambicija nikada nije ostvarila. ZAVNOS je ukinut, a Sandžak je nakon rata ostao jedina veća historijska pokrajina bez ikakvog posebnog položaja. Odluke o budućem statusu ovog područja nikada nisu donesene na osnovu volje naroda, nego su rezultat političkih kompromisa u vrhu KPJ i kasnijih geopolitičkih pritisaka savezničkih sila.

Posebnost Sandžaka ogleda se i u činjenici da su inicijativu za formiranje, kao i upravljanje ZAVNOS-om, u najvećoj mjeri vodili Srbi i Crnogorci, dok su Muslimani (današnji Bošnjaci) bili manjina u rukovodećim strukturama, iako su činili značajan dio stanovništva regije.

Na zgradi Pljevaljske gimnazije, gdje je 20. novembra 1943. godine održano osnivačko zasjedanje, stoji spomen-ploča s imenima ljudi koji su ga predvodili. Za predsjednika Izvršnog odbora izabran je profesor iz Prijepolja Sreten Vukosavljević, dok su potpredsjednici bili muftija Murat ef. Šećeragić, učitelj Dušan Ivović i novinar Mirko Đuković.

Izvršni odbor činili su pravnici, učitelji, svećenici i profesori, ljudi različitih nacionalnosti i vjerskih pripadnosti. U Pljevljima je te 1943. prisustvovalo 263 delegata, čime je Sandžak dobio najviše zakonodavno i izvršno tijelo na svojoj teritoriji.

Prije Sandžaka, svoje su zemaljske antifašističke organizacije imale samo Hrvatska i Crna Gora. To pokazuje važnost ove regije u NOB-u, ali i razinu organizovanosti i političke zrelosti koju Sandžak tada nije mogao kapitalizirati.

Simptomatično je i to da je delegacija ZAVNOS-a bila pozvana na Drugo zasjedanje AVNOJ-a u Jajcu, ali nikada nije stigla. Crnogorski komunistički lider Ivan Milutinović otišao je u Jajce samo s crnogorskim vijećnicima, ostavivši sandžačke delegirane bez informacija o tačnom terminu polaska. Time je Sandžak ostao bez glasa u ključnom trenutku kada se krojila nova Jugoslavija.

Sandžak je imao izuzetno važno mjesto u NOB-u. Već 21. jula 1941. u Beranama je formiran prvi narodnooslobodilački odbor u Jugoslaviji, a ustanak je u Sandžaku izbio 14. jula, odmah nakon onih u Srbiji i Crnoj Gori.

Sandžački komunisti imali su i posebnu organizacionu strukturu. Od 1939. djelovao je Oblasni komitet KPJ za Sandžak, koji je od oktobra 1941. postao samostalan i direktno vezan za Centralni komitet partije. Na njegovom čelu bio je legendarni revolucionar Rifat Burdžović Tršo, jedan od najistaknutijih antifašista regije, ubijen 1942. godine.

Od decembra 1941. područje Sandžaka je postalo centar NOB-a, privremeno oslobođena teritorija na kojoj su boravili najviši organi pokreta, uključujući i Josipa Broza Tita.

Sandžak je u Narodnooslobodilačkom ratu dao jedne od najelitnijih jedinica partizanskog pokreta. Od ukupno pet proleterskih brigada formiranih na teritoriji Jugoslavije, čak tri su bile sandžačke, Treća, Četvrta i Peta proleterska sandžačka brigada. Bile su to udarne formacije koje su okupljale Bošnjake, Srbe i Crnogorce, čineći Sandžak jednim od rijetkih prostora gdje je multietničko jedinstvo u borbi bilo stvarno, a ne deklarativno. Na toj tradiciji je 1944. formirana i 37. sandžačka proleterska divizija, sastavljena od sandžačkih i crnogorskih brigada. Sa oko 2.300 boraca, ova velika vojna formacija učestvovala je u oslobađanju istočne Bosne i Sarajeva, a rat okončala u Sloveniji, što svjedoči o njenoj vojnoj snazi i simboličkom značaju Sandžaka u ukupnom antifašističkom naporu.

Rahić naglašava da je Sandžak u ratu imao „čitavu strukturu buduće republike“, od vojne do civilne vlasti, te da su sva tri naroda dijelila uvjerenje da Sandžak zaslužuje jednak status kao druge jugoslavenske zemlje.

Ipak, na Drugom zasjedanju ZAVNOS-a, održanom 29. marta 1945. u Novom Pazaru, donesena je odluka o njegovom raspuštanju. Time je Sandžak podijeljen između Srbije (šest srezova) i Crne Gore (dva sreza), čime je regija trajno ostala bez autonomije.

Paradoksalno, odluku je potpisao muftija Murat Šećeragić, uprkos protivljenju predsjednika ZAVNOS-a Sretena Vukosavljevića i sekretara Mirka Đukovića.

Ovim činom Sandžak je izgubio političku subjektivnost, a nakon rata doživio je ono što historičari nazivaju „ekonomskim i demografskim odumiranjem“. Bošnjaci, ali i drugi narodi, masovno su se iseljavali, shvativši da nemaju zaštitu, perspektivu ni ravnopravan položaj.

Dan Sandžaka danas predstavlja više od historijskog podsjećanja, on je simbol borbe za ravnopravnost, za priznanje multietničkog identiteta regije i za očuvanje historijskog nasljeđa antifašizma.

Za Bošnjake u Srbiji, ali i u Crnoj Gori, 20. novembar je prilika da potvrde kontinuitet svoje političke, kulturne i historijske prisutnosti u Sandžaku. Ali je i poziv da se obnovi rasprava o položaju regije, njenom razvoju i potrebi da se prevaziđu posljedice decenija zanemarivanja. U danu kada Sandžak obilježava svoju antifašističku tradiciju, podsjeća se i na historijsku nepravdu ali i na odgovornost današnjih generacija da je razumiju, obilježe i prevladaju.