Odnos partizana i četnika tokom Drugog svjetskog rata bio je mnogo složeniji od zvaničnog narativa. Sve do oktobra 1941. godine, Tito je u svojim tekstovima pozitivno pisao o četnicima, napadajući jedino snage Koste Pećanca. Prvi otvoreni Titov napad na četnike kao kvislinge pojavio se tek u februaru 1942. godine. Ono što se desilo u međuvremenu objašnjava ovaj dramatičan zaokret.

Zbivanja u Foči i njenoj okolini krajem 1941. i početkom 1942. godine predstavljaju jednu od najvažnijih i najmračnijih dionica Drugog svjetskog rata na tlu Jugoslavije. Ovi događaji nemaju samo lokalni karakter, već su ključni za razumijevanje stvarne prirode, ideoloških ciljeva i krvavih kompromisa koji su oblikovali rat u Jugoslaviji.

Dr. Safet Bandžović podsjeća da su četnici držali Foču od 5. decembra 1941. do 20. januara 1942. godine, kada su ušli partizani, a pet dana kasnije (25. februara) u Foču dolazi i sam Josip Broz Tito. Ovaj kratak period četničke uprave ostavio je za sobom stravične tragove. Ključno pitanje, koje se nameće i koje historičari dugo nisu smjeli ili mogli postaviti u doba socijalizma, jeste: Koji su bili ideološki i politički ciljevi da Tito, nakon što se “sam uvjerio” u ono što je vidio “ispod mosta na Drini” (misleći na masovna ubistva), poziva počinioce tih zločina da se pridruže partizanima?

“Ovo pitanje otvara složenu dinamiku partizansko-četničkih odnosa. Historija Drugog svjetskog rata u SFRJ je u velikoj mjeri bila svedena na crno-bijelu shemu uspostavljenu na Petom kongresu KPJ 1948. godine. Svi koji su pokušali drugačije interpretirati događaje, poput Pašage Mandžića ili Rasima Hurema, snosili su posljedice. Ova dominantna interpretacija, koja je desetljećima bila obojena ideologijom i često se udaljavala od činjenica, počela je slabiti tek s raspadom Jugoslavije. Historičari se danas suočavaju sa teškim zadatkom: suočavanjem s objektivnim činjenicama umjesto s naslijeđenim ideološkim slikama”, kaže Bandžović.

Odnos partizana i četnika tokom Drugog svjetskog rata bio je mnogo složeniji od zvaničnog narativa. Sve do oktobra 1941. godine, Tito je u svojim tekstovima pozitivno pisao o četnicima, napadajući jedino snage Koste Pećanca. Prvi otvoreni Titov napad na četnike kao kvislinge pojavio se tek u februaru 1942. godine. Ono što se desilo u međuvremenu objašnjava ovaj dramatičan zaokret.

Nakon pada Užičke republike, od 24.000 partizana, Titu je ostalo svega 1.500 boraca. S ovom minimalnom snagom, Partizani ulaze u istočnu Bosnu. Bandžović navodi da se komunistički pokret u Srbiji raspao do te mjere da je Tito nudio ostavku i predlagao da Kardelj preuzme zapovjedništvo, ali je to odbijeno. S malim brojem boraca, Tito se zadržava u istočnoj Bosni jer Partizani u decembru 1941. procjenjuju da je rat na prekretnici nakon zaustavljanja njemačke ofanzive u Sovjetskom Savezu. Očekivali su sovjetsku kontraofanzivu i smatrali su da moraju biti što bliže Srbiji kako bi učestvovali u borbi za vlast koja će uslijediti.

Zločin iz mrženje, a ne odmazde

Dolazeći u Foču, Tito zatiče situaciju gdje je još uvijek funkcionisao zajednički partizansko-četnički štab formiran u oktobru 1941. godine. Iako su četnici ušli u Foču 5. decembra, partizanski predstavnici su i dalje dolazili u Foču i boravili u Foči, gledajući sve ono što se u tom periodu dešava. Međutim, ono što je porazno, a na šta ukazuje Bandžović, jeste da svi partizani koji su ostavili pisani trag o onome što su vidjeli u Foči to uprošćavaju i tumače kao “odmazdu”.

“I danas je prisutna tendencija da se ono što se desilo Bošnjacima u Foči predstavi kao odmazda za zločine ustaša. Međutim, istraživanja, uključujući rad Mesuda Šadinlije, pokazuju da je ta priča daleko složenija, a navodi svjedoka na suđenju Draži Mihailoviću dodatno produbljuju istinu”, kaže Bandžović.

Historija Drugog svjetskog rata, posebno u kontekstu odnosa partizana i četnika, puna je političkih kompromisa. Ključna je činjenica da je Tito, da bi 1944. godine bio priznat od savezničkih vođa, dva puta dao amnestiju Četnicima.

Jedna od najvećih tajni jugoslovenske historiografije jeste tačan broj četnika koji su prešli u partizane. Iako se bilježi izrazito povećanje broja boraca u jedinicama NOVJ te godine, tek godinu dana nakon završetka rata, u jedinicama JNA bilo je oko 2.000 bivših četničkih oficira.

Ovaj politički pragmatizam i preuzimanje bivših četničkih kadrova nakon rata doveli su do čuvene misli jednog britanskog posmatrača, oficira, koji je Titu rekao: “Ako iko dođe glave ovoj državi, doći će crveni četnici.” Ova izjava simbolizira opasnost koju nosi prešućivanje zločina i inkorporiranje neprijateljskih elemenata u novi državni sistem.

Razmjere zločina u Foči

Dr. Senija Milišić naglašava da o zločinima u Foči dugo nije bilo nikakvih saznanja, čak ni u obrazovnom sistemu SFRJ. Njeno lično iskustvo u Foči, gdje je nakon završetka studija 1978. godine došla da predaje u školi, govori u prilog tome.

“Gazdarica mi je šapatom pričala o stradanju njene porodice. Kada sam jednog učenika pitala da mi ispriča o događajima na Sutjesci 1943. godine, djeca su se počela smijati. Pitam ih što se smiju. Kažu mi, pa što njega pitate o tome, on sve to zna, u njegovoj kući je umro Ivan Goran Kovačić”, kazala je Milišić ilustrirajući kako su strah i šutnja vladali nad istinom.

Ključni institucionalni izvor za suočavanje sa zločinima, navodi Milišić, bila je Zemaljska komisija za istraživanje zločina okupatora i domaćih izdajnika (1944–1947). Mnogi ne znaju da je ova komisija uopće postojala i radila. Činjenica da postoji 227.000 stranica zapisnika ove komisije o zločinima, samo ukazuje na njihove razmjere.

Uništavanje bošnjačkog identiteta Foče, koja je bila grad sa većinskim bošnjačkim stanovništvom, izvršeno je u dva glavna navrata (krajem 1941. i u augustu 1942., sa produžecima do februara 1943.). Uništeni su ljudi, kuće, objekti, spomenici islamske arhitekture. Pljačkano je sve što se moglo ponijeti, a što nije, spaljeno je, s ciljem da se preživjeli nemaju gdje vratiti. Više od 50 sela potpuno je uništeno.

Zločini u Foči bili su masovnog karaktera, a žrtve su najvećim dijelom bili civili, žene, djeca i starci, koji nisu imali oružje. Argument da Bošnjaci “nisu imali oružje i nisu se mogli braniti” stavlja tačku na svaku raspravu o “ustaškim zločinima” kao izravnom povodu za masakre nad bošnjačkim civilima. Milišić iznosi ključan argument da su ubistva u Foči najvećim dijelom počinili lokalni Srbi. Ovo je u suprotnosti sa jugoslovenskom historiografijom koja je, kako navodi Noel Malcolm, neuvjerljivo pokušala pripisati zločine srbijanskim četnicima. Spiskovi optuženih i presude potvrđuju da su lokalni akteri bili glavni počinioci.

Rodoljub Čolaković u svojim dnevničkim zapisima navodi da klanje, silovanje, pljačke, spaljivanje sela vrše četnici, sadisti, psihopate, naoružani razbojnici. U istom trenutku oni prolaze pored njegove kancelarije u Foči u kojoj on radi kao da se ništa ne dešava.  Izvještaj Zemaljske komisije ne navodi nikakve odmazde kao povod za zločine nad Bošnjacima u Foči.

Zločini u Foči su, prema Milišić, uglavnom vršeni dok je Foča bila pod italijanskom kontrolom, što baca sumnju na antifašističku borbu “jugoslovenske vojske u otadžbini” (Četnika). Ustaštvo i četništvo su u Bosni imali monstruozne posljedice. I dok su muslimanske antifašističke rezolucije osudile ustaška zlodjela nad Srbima, vladala je šutnja o zločinima nad muslimanskim stanovništvom. Ova šutnja imala je tragične posljedice: lokacije na kojima su ubijani ostale su neoznačene, bez spomen-obilježja. Procjenjuje se da je na tim stratištima stradalo oko 8.000 ljudi.

Detalji zločina su sablasni: Klanje, ubijanje, silovanje, paljenje kuća, pljačka, zatvaranje u kuće i potom spaljivanje. Vezane žrtve vođene do potoka/rijeke gdje su klane, probadane kocem, pucano u njih, nožem izbadane, što je posebno bolesno iživljavanje. Pobijene su cijele porodice, zbog čega je broj očevidaca mali. One koji su bježali preko Romanije ka Sarajevu četnici na Romaniji sačekuju i ubijaju, kad dođu do Sarajeva ustaše ih hapse, ubijaju, zatvaraju, šalju u Jasenovac.

Četnici koljači (lokalni Srbi, uz mali broj onih iz Srbije) su nakon ulaska partizana u Foču (20. januara 1942.) najvećim dijelom prešli u partizane, dok ih je samo desetak pobjeglo. Milišić zaključuje da je ubijanje i klanje “Turaka” (Bošnjaka) postalo glavni cilj četnika u Bosni. Milišić na kraju postavlja pitanje zašto Partija nije tada pozvala muslimane na ustanak? Odgovor se, prema njenim riječima krije u izjavi jugoslovenskog političara i diplomate Vladimira Velebita da “muslimani nemaju oružja”.

Fragmentirana pravda

Prof. dr. Sabina Ferhadbegović istraživala je kako je SFRJ institucionalno i narativno odgovorila na četničke zločine, prvenstveno kroz dva nivoa pravde: centralni nivo – proces protiv Dragoljuba Draže Mihailovića u Beogradu (1946) i lokalni nivo – suđenja pred Okružnim sudom u Sarajevu (1945–1948).

Kako navodi Ferhadbegović, partizanski pokret, sa svojim vojnim sudovima, postao je temelj za poslijeratno pravosuđe. Jugoslavija je 1945. godine donijela Zakon o krivičnim djelima protiv naroda i države, integrirajući međunarodne norme (Londonski statut, Nirnberški principi).

Državna komisija za utvrđivanje zločina (osnovana na Drugom zasjedanju AVNOJ-a) prikupila je ključnu dokumentaciju. Iako je Komisija u BiH radila sa samo četiri pravna referenta i dvije pisaće mašine, njihov rad (180.000 evidentiranih žrtava u BiH) omogućio je nastanak ključnog korpusa dokaza.

Suđenje Mihailoviću bilo je ključno za legitimizaciju nove vlasti i oblikovanje narativa. Optužnica je četnički pokret predstavila kao pokret usmjeren etničkoj homogenizaciji srpskog prostora, pri čemu je muslimansko stanovništvo Foče označeno kao primarni cilj represije. Sudski spisi sadrže originalne četničke dokumente, poput depeše majora Zaharija Ostojića o “1.000 do 2.000 muslimana poklanih u augustu 1942.”, što potvrđuje planski, a ne spontani karakter nasilja.

Javnu osudu zločina potvrdilo je svjedočenje Latifa Loje, preživjelog s prerezanim grkljanom i prostrelnom ranom, čije je svjedočenje emitovano putem radija širom Jugoslavije. Beogradski proces uspostavio je presedane, prihvatajući koncept komandne odgovornosti i potvrđujući da su operacije “čišćenja terena” bile dio četničke strategije.

Na lokalnom nivou, Okružni sud u Sarajevu vodio je 850 postupaka za ratne zločine, uključujući 12 procesa direktno vezanih za Foču. Ovi procesi su pokrivali neposredne izvršioce, komandante i aktere prisilne konverzije.

Uloga preživjelih svjedoka bila je presudna: Veljko Gavran osuđen je na smrt zahvaljujući prepoznavanju preživjele Behije Odžak, dok je Vasika Ivanović osuđen na smrt zbog 15 svjedočenja. Optužnice su često eksplicitno navodile etničku motivaciju, da su žrtve ubijane samo zato što su muslimani.

Iako je broj pravosnažno osuđenih bio mali u odnosu na razmjere zločina (zbog ograničenih kapaciteta i nedostupnosti svjedoka), svjedočenja preživjelih imala su trostruku ulogu: bila su ključna za utvrđivanje činjeničnog stanja u nedostatku materijalnih dokaza, legitimizacijsku, jer je nova vlast javno demonstrirala sankcioniranje ovih zločina, te moralnu, jer je kroz svjedočenja artikuliran etički okvir jugoslovenskog društva.

Pravna struktura se, iako ograničeno, pretvarala u prostor javnog priznanja patnje i prenosa pravde. Iako je pravda bila fragmentirana, ovi procesi predstavljaju rani oblik tranzicione pravde. Iz današnje perspektive, mnogi obrasci nasilja u Foči odgovaraju definiciji genocida, iako taj termin tada nije bio dio jugoslovenskog zakonodavstva. Foča tako ostaje ključna analitička tačka za razumijevanje prirode ratnog nasilja i kvalifikacije zločina u ranom poslijeratnom periodu.

Naučni radovi dr. Bandžovića, dr. Milišić i prof. dr. Ferhadbegović objavljeni su u zborniku radova “Foča – identitet u historijskoj perspektivi” u izdanju Bošnjačkog instituta – Fondacija Adila Zulfikarpašića. Zbornik sadrži radove 16 naučnika o prošlosti Foče i njenog stanovništva s osvrtom na identitetska pitanja u svim njihovim aspektima: vjerskom, etničkom, nacionalnom i kulturnom.