U januaru 1990. godine, u beogradskom Sava centru, nije se raspala samo jedna politička partija, pred očima javnosti urušio se čitav jugoslavenski poredak. Taj 14. vanredni kongres Saveza komunista Jugoslavije, zamišljen kao posljednji pokušaj reforme i spašavanja zajedničke države, pretvorio se u dramatičnu scenu političkog razlaza. Oštri sukobi između srpske centralističke koncepcije, predvođene Slobodanom Miloševićem, i zahtjeva Slovenije i Hrvatske za ravnopravnošću i konsenzusom, razotkrili su nepomirljivost vizija buduće Jugoslavije. Kada su slovenački delegati napustili kongres, a za njima i hrvatska delegacija uz poruku da nema jugoslavenske partije bez Slovenije, postalo je jasno da Savez komunista više ne postoji kao zajednička snaga. Taj trenutak označio je početak kraja SFRJ

U političkoj historiji socijalističke Jugoslavije malo je događaja koji su s tolikom simboličkom snagom, ali i stvarnim političkim posljedicama, označili kraj jednog poretka kao što je to bio 14. vanredni kongres Savez komunista Jugoslavije. Održan od 20. do 22. januara 1990. godine u beogradskom Sava centru, taj kongres nije bio samo posljednji skup vladajuće partije, nego i trenutak u kojem je postalo jasno da se država zvana Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija više ne može održati ni kao ideja, ni kao politički okvir.

Naizgled, kongres je sazvan s reformskim ambicijama. Jugoslavija je krajem osamdesetih bila iscrpljena dubokom ekonomskom krizom, inflacijom, rastućom nezaposlenošću i vanjskim dugom, ali i političkom paralizom uzrokovanom ustavnim aranžmanom iz 1974. godine. Smrt Josipa Broza Tita oduzela je sistemu ključni integrativni autoritet, a Savez komunista, zamišljen kao nadnacionalni stub federacije, počeo se raspadati po republičkim linijama. Upravo zato 14. kongres nije bio tek još jedan partijski skup, već pokušaj da se u posljednjem trenutku pronađe zajednički politički jezik.

No, ono što se u Beogradu dogodilo bilo je suprotno: umjesto reformskog kompromisa, kongres je razotkrio potpuni raspad političkog konsenzusa i nespojivost suprotstavljenih vizija Jugoslavije.

U središtu kongresa nije stajala samo rasprava o reformi Saveza komunista, nego sukob dviju fundamentalno različitih koncepcija države. S jedne strane nalazila se Srbija, predvođena Slobodanom Miloševićem, koja je zagovarala jačanje savezne države, ukidanje konsenzualnog odlučivanja i uvođenje principa „jedan čovjek – jedan glas“. U praksi, taj je koncept značio centralizaciju i majorizaciju, oslanjajući se na demografsku težinu Srbije i njenih saveznika u Crnoj Gori i tada već kontroliranim autonomnim pokrajinama.

Nasuprot tome stajale su Slovenija i Hrvatska, koje su insistirale na decentraliziranom modelu federacije, ravnopravnosti republika i konsenzualnom donošenju odluka. Slovenačka delegacija, predvođena Milanom Kučanom, otvoreno je zagovarala transformaciju SKJ u savez suverenih republičkih partija, uz priznanje političkog pluralizma i pravo republika na samoodređenje. Hrvatska delegacija, na čijem je čelu bio Ivica Račan, pokušavala je balansirati: odbijala je i srpski centralizam i slovenski konfederalni radikalizam, ali je jasno isticala da Jugoslavija ne može opstati kao partijska i politička zajednica bez dobrovoljnog pristanka svih njenih dijelova.

Upravo je u toj tački Savez komunista prestao biti jedinstvena politička organizacija, a postao zbir republičkih partija s nepomirljivim interesima.

Rad kongresa od početka je bio obilježen proceduralnim sporovima, žučnim polemikama i otvorenim političkim prijetnjama. Komisije su se pretvorile u poprišta ideoloških obračuna, a plenarna zasjedanja u demonstraciju odnosa snaga. Ključni trenutak dogodio se 22. januara naveče, kada su, nakon što su odbijeni svi amandmani slovenačke delegacije koji su se odnosili na ravnopravnost republičkih organizacija i konsenzualno odlučivanje, slovenački delegati demonstrativno napustili kongresnu dvoranu.

Odlazak slovenačke delegacije bio je dočekan pljeskom dijela srpskih delegata, gestom koji je, možda snažnije od bilo koje političke izjave, simbolizirao konačni raskid. Time je Savez komunista izgubio jedan od svojih ključnih stubova, a kongres ostao bez političkog legitimiteta.

Uslijedio je trenutak koji je često citiran kao moralni i politički rez. Ivica Račan izašao je za govornicu i izgovorio rečenicu koja je ušla u političku historiju: da hrvatska delegacija „ne može prihvatiti Jugoslavensku partiju bez Slovenaca“. Time je i hrvatsko izaslanstvo napustilo kongres, jasno poručivši da nastavak rada bez jedne republike znači kraj zajedničke partije.

Miloševićev pokušaj da se, uz uspostavljanje novog kvoruma, kongres nastavi i formalno završi, ostao je bez stvarne političke težine. Iako je predsjedavajući Momir Bulatović proglasio stanku i pokušao održati privid institucionalnog kontinuiteta, 14. kongres se faktički nikada više nije nastavljen.

Prekid 14. vanrednog kongresa SKJ označio je kraj 45-godišnje vladavine jedne partije, ali i gubitak posljednje zajedničke političke platforme u Jugoslaviji. Savez komunista bio je jedina institucija koja je, barem formalno, nadilazila republičke granice. Njegov raspad značio je da federacija ostaje bez kohezivne sile sposobne da arbitrirа sukobe i nameće kompromis.

Nakon kongresa, procesi su se ubrzali. Slovenački Savez komunista se transformirao u stranku demokratskog preobražaja i krenuo prema višestranačkim izborima. Hrvatski SK slijedio je sličan put. U Srbiji je, nasuprot tome, Savez komunista ostao instrument centralizirane vlasti, prerušavajući se ubrzo u socijalističku stranku s nacionalnim predznakom.

Važno je naglasiti da se Jugoslavija nije raspala zato što je SKJ prestao postojati, nego je SKJ prestao postojati zato što se Jugoslavija već raspadala. Kongres je bio mjesto na kojem je ta činjenica postala javna, neporeciva i institucionalno vidljiva.