Sadržaj Bujuruldije bio je dramatičan i beskompromisan. Njome se naređivala opšta mobilizacija svih raspoloživih snaga širom Bosanskog ejaleta. Svaki kapetan, svaki ajan i svaki punoljetni muškarac pozvani su da se stave pod bajrak odbrane domovine. Dokument je jasno definisao neprijatelja, to više nije bio samo „strani osvajač“, već i centralna vlast koja je Bosni oduzimala njena vjekovna prava i povlastice
Neki datumi i dokumenti ostaju urezani kao simboli otpora, ne toliko zbog svoje administrativne forme, koliko zbog snage poruke koju su nosili u sudbonosnim trenucima. Jedan od takvih dokumenata je Bujuruldija od 16. marta 1832. godine. Donesena u jeku Pokreta za autonomiju Bosne, ova naredba o opštoj mobilizaciji nije bila samo vojni dekret; bila je to kulminacija decenijskog nezadovoljstva, straha od gubitka identiteta i nepokolebljive volje bosanskog plemstva i naroda da sami kroje svoju sudbinu unutar uzdrmanog Osmanskog carstva.
Da bismo razumjeli težinu ovog dokumenta, moramo se vratiti u kontekst ranog 19. vijeka. Osmansko carstvo se nalazilo u dubokoj krizi, pritisnuto porazima od Rusije i unutrašnjim separatizmima. Sultan Mahmud II, svjestan da stari sistem više ne funkcioniše, započeo je radikalne reforme (Nizami-džedid) s ciljem centralizacije vlasti i modernizacije vojske po evropskom uzoru. Za Bosnu, te reforme su značile ukidanje janjičarskog reda i, što je još važnije, postepeno razvlašćivanje domaćeg plemstva, ajana i kapetana.
Godina 1831. donijela je otvoreni ustanak pod vodstvom Husein-kapetana Gradaščevića, harizmatičnog vođe kojeg će narod prozvati „Zmaj od Bosne“. Nakon pobjede nad sultanovom vojskom na Kosovu, bosanski prvaci su u Sarajevu Gradaščevića proglasili za bosanskog vezira. Ipak, Porta nije sjedila skrštenih ruku. Nova vojska pod komandom Kara Mahmud-paše krenula je ka Bosni, a diplomatija Istanbula radila je na razbijanju jedinstva bosanskih prvaka, koristeći se obećanjima i intrigama.
U takvoj atmosferi, 16. marta 1832. godine, dok je muslimansko stanovništvo proslavljalo Ramazanski bajram, u Sarajevu je sastavljena čuvena Bujuruldija. Tajming nije bio slučajan. Bajram je bio vrijeme okupljanja, trenutak kada je vjerska i narodna kohezija bila na vrhuncu. Bujuruldija, kao vrsta pismenog naloga visokog državnog službenika, ovaj put nije došla od sultana, već od samih bosanskih prvaka, što je u pravnom smislu bio direktan akt secesije od centralne volje Istanbula.
Sadržaj Bujuruldije bio je dramatičan i beskompromisan. Njome se naređivala opšta mobilizacija svih raspoloživih snaga širom Bosanskog ejaleta. Svaki kapetan, svaki ajan i svaki punoljetni muškarac pozvani su da se stave pod bajrak odbrane domovine. Dokument je jasno definisao neprijatelja, to više nije bio samo „strani osvajač“, već i centralna vlast koja je Bosni oduzimala njena vjekovna prava i povlastice.
Mobilizacija nije bila ograničena samo na feudalni sloj. Snaga Pokreta za autonomiju ležala je u činjenici da su Gradaščević i njegovi saradnici uspjeli animirati šire slojeve stanovništva. Bujuruldija je čitana u džamijama, na trgovima i po mahalama. U njoj se apeliralo na čast, vjeru i očuvanje starog poretka koji je garantovao određenu vrstu samouprave Bosne. Dokument je bio prožet duhom jedinstva, a kazne za one koji se ne odazovu bile su stroge, što je ukazivalo na ozbiljnost situacije u kojoj se ejalet nalazio.
Bujuruldija od 16. marta 1832. godine predstavlja ključni pravno-politički akt autonomističkog pokreta. Ona je bila materijalni dokaz da je Bosna, bar nakratko, funkcionisala kao nezavisan politički subjekt. Izdavanjem ovakve naredbe, bosansko vodstvo je demonstriralo da posjeduje funkcionalnu administrativnu mrežu sposobnu da provede kompleksnu operaciju kakva je opšta mobilizacija.
Ovaj dokument je također bio odgovor na sultanove fermanima u kojima je Gradaščević proglašen buntovnikom, a njegovi sljedbenici nevjernicima. Bujuruldija je trebala poslužiti kao kontra-narativ, dokazujući legitimitet bosanske borbe u očima domaćeg stanovništva. Njome se željelo poručiti da borba nije usmjerena protiv islama, već protiv nepravednih reformi koje uništavaju bosansku posebnost.
Nakon izdavanja Bujuruldije, Bosna se pretvorila u vojni logor. Hiljade ljudi krenulo je ka ključnim tačkama odbrane, posebno ka Sarajevu i granicama ejaleta. Ipak, uprkos masovnom odzivu koji je naredba izazvala, vojna sreća se okrenula. Unutrašnje podjele, izdaja hercegovačkih prvaka predvođenih Ali-pašom Rizvanbegovićem i tehnička nadmoć nove nizamske vojske počeli su nagrizati snagu pokreta.
U maju 1832. godine, na Stupu nadomak Sarajeva, odigrala se odlučujuća bitka. Iako su snage okupljene putem martovske Bujuruldije pružile žestok otpor, izdaja s leđa i artiljerijska nadmoć sultanovih trupa dovele su do poraza bosanske vojske. Husein-kapetan Gradaščević bio je prisiljen na povlačenje, a ubrzo potom i na bijeg u Austriju, čime je Pokret za autonomiju praktično bio ugušen.
Iako vojno poražen, duh Bujuruldije od 16. marta 1832. godine nastavio je da živi u bosanskom političkom razmišljanju. Ovaj dokument ostaje svjedočanstvo o trenutku kada su bosanske elite, prvi put u modernoj historiji, jasno formulisale zahtjev za autonomijom i bile spremne da taj zahtjev brane oružjem cijelog naroda.
Bujuruldija je dragocjen izvor koji osvjetljava unutrašnju dinamiku bosanskog društva tog vremena. Ona pokazuje visok stepen organizovanosti kapetanija, ali i dubinu jaza između lokalnih interesa i imperijalne politike Istanbula. Takođe, ona demantuje tezu o Pokretu kao o pukoj pobuni nezadovoljnih feudalaca; masovnost mobilizacije svjedoči o širem narodnom pokretu koji je osjećao ugroženost vlastitog načina života.
Zmaj od Bosne i njegovi kapetani možda nisu uspjeli u svojoj namjeri da trajno promijene ustavni položaj Bosne u Osmanskom carstvu, ali su martovskim proglasom uspjeli u nečem drugom: stvorili su dokument koji će generacijama služiti kao podsjetnik na cijenu slobode i važnost jedinstva u trenucima najvećih iskušenja. Bujuruldija ostaje trajni spomenik bosanskom prkosu, ispisan mastilom na Bajram 1832. godine, u vrijeme kada je cijela Bosna, na jedan kratak i intenzivan trenutak, disala kao jedno.
