Stoljećima na granici carstava, Bihać je uvijek bio više od grada, bio je tvrđava, vojni logor, trgovačko središte i simbol otpora. Od romaničko-gotičkih zidina slobodnog kraljevskog grada, preko osmanskih tabija i topova koji su čuvali „ključ Bosne“, do rušenja bedema u austrougarskoj modernizaciji krajem 19. stoljeća, fortifikacije Bihaća svjedoče o dramatičnoj historiji jednog pograničnog prostora. Kako su zidovi građeni, rušeni i preoblikovani i šta nam danas govore o identitetu grada na Uni?

Bihać je jedan od rijetkih srednjovjekovnih utvrđenih gradova ravničarskog tipa u Bosni i Hercegovini, smješten u nizini, obgrljen rukavcima Une, s planinama Grmeč i Plješevica u zaleđu. Taj položaj nije bio slučajnost, nego sudbina. Rijeka ga je štitila, ali ga je i činila raskršćem puteva. Od najranijih vremena Bihać je bio i tranzit i granica, i trg i vojni logor.

Još od 13. stoljeća na području Pounja počinje intenzivna gradnja tvrđava, jer je iskustvo s tatarskim prodorima pokazalo da samo kamene zidine mogu pružiti pouzdanu zaštitu. U tom kontinuitetu nastaje i bihaćka tvrđava, grad koji je istovremeno bio i kaštel i urbana cjelina, i vojni objekt i društveni prostor.

Kroz stoljeća, Bihać je baštinio mediteranske, ugarske, osmanske i srednjoevropske utjecaje. Njegove fortifikacije nisu bile samo tehničko rješenje, nego izraz političke volje i straha, ambicije i opstanka.

Prvi pouzdani spomen Bihaća datira iz 1091. godine, kada se navodi kao naselje na unskoj otoci. U 13. stoljeću dobija status slobodne kraljevske varoši (Civitas Byhyg), čime postaje važan politički i trgovački centar. Imao je vlastitu upravu, villicusa (gradskog sudiju) i vijeće građana, jurata.

No, s jačanjem osmanske prijetnje u 15. i 16. stoljeću, Bihać postaje ključna odbrambena tačka južne Ugarske i dio kapetanskog sistema habsburške vojne krajine. Grad tada poprima izrazito vojni karakter.

Najraniji detaljan opis bihaćkih fortifikacija potječe iz 1550. godine, iz izvještaja Ivana Lenkovića. Grad su opasavale zidine duge oko 1.320 metara i široke gotovo metar, nadvisivane sa sedam odbrambenih kula. Bedemi su imali izlomljen tlocrt, prilagođen artiljerijskoj borbi i povećanju stabilnosti.

Kaštel je bio četverougaon, s tri kružne i jednom četverougaonom kulom. Zidovi su već tada bili prilagođeni vatrenom oružju, s puškarnicama i otvorima za topove. Glavni ulaz bila su tzv. „njemačka vrata“ s pokretnim mostom, koja su se noću zatvarala. Uz njih su postojala i „unska vrata“ s istočne strane te „krupska vrata“ na sjeveru.

Oko tvrđave se nalazio vodeni jarak povezan s Unom, a vanjski bedemi bili su dodatno osigurani zemljanim nasipima i hrastovim kolcima. Bihać je u tom periodu imao sve elemente tzv. wasserburga, utvrde na vodi.

Unutar zidina nalazili su se crkva, glavna i stražarska kula, odbrambeni tornjevi, trg s pijacom, magacini i stambeni objekti. Bio je to zatvoren, ali funkcionalan grad, sposoban za dugotrajnu opsadu.

Bihać je u 16. stoljeću imao stalnu vojnu posadu. Godine 1537. u njemu je bilo 81 pješak i 56 konjanika, dok se broj tokom decenija povećavao. Njemačke čete, husari i haramije činili su raznoliku vojnu strukturu. Oficirski kadar obuhvatao je kapetana, podkapetana, zastavnike, topnike, puškare, trubljare i vojnog ljekara.

Grad je bio i poštanski centar Krajine. Bihaćki poštanski konjanici („Wihitscher Pferde“) bili su poznati po brzini i pouzdanosti.

No, uprkos snažnoj odbrani, grad 19. juna 1592. godine pada nakon desetodnevne opsade Hasan-paše Predojevića. Kapetan Josip Lamberg predaje ključeve grada. Opsada je pokazala da su fortifikacije bile stabilne, ali vjerovatno zapuštene i iscrpljene dugim ratovima.

Nakon osmanskog osvajanja Bihać postaje sjedište kapetanije i kadiluka, a 1616. i sandžaka. Tvrđavu se obnavlja i proširuje tabijama, a kule se prilagođavaju smještaju artiljerije. Ima četiri glavne kule (kanli, dunđerska, žablja i kapetanova) i devet kamenih tabija s topovima.

Bihać je tada bio „bedem na granici“ i „ključ Bosne“, jedna od najjačih tvrđava Bosanskog pašaluka. U defteru iz 1604. godine navodi se 65 muslimanskih domaćinstava koja čine stalnu vojnu posadu. Do sredine 18. stoljeća broj vojnika dostiže 1.327.

Austrijski oficiri su u 17. i 18. stoljeću potajno kartografisali grad, planirajući njegovo ponovno osvajanje. Napadi 1689, 1692. i 1697. godine ostali su bez uspjeha.

Osmanska vlast mijenja urbanističku i demografsku strukturu grada. Starosjedioci odlaze ili prihvataju islam, a grad naseljava muslimansko stanovništvo. Jezgro grada postaje čaršija, komercijalna zona s nizom dućana i magazama.

Zanati cvjetaju: pekari, terzije, kujundžije, puškari, sabljari, dunđeri, čurčije. Dućani su mali drveni objekti s ćepenkom, dok su magaze služile za skladištenje robe.

Vakufi postaju ključni pokretači urbanog razvoja. Džamije, medrese, mostovi i drugi objekti formiraju kostur grada.

Plan iz 1785. godine (sačuvan u Beču) prikazuje tvrđavu s jasno označenim tabijama, bastionima i kulama, ali i rast Prekounja, novog naselja istočno od bedema. Grad se širi, ali zadržava linearni i radijalni karakter ulične mreže.

Popis iz 1833. godine svjedoči o impresivnoj količini oružja u tvrđavi: baljemezi, šahi-topovi, haubice, merzeri, hiljade taneta i bombi, preko deset hiljada oka baruta, sablje, puške, čak i stare strijele i lukovi. Bihać je i dalje bio ozbiljna vojna tačka.

Od sedmog do 19. septembra 1878. godine Bihać pruža snažan otpor austrougarskoj okupaciji. Nakon pada, grad postaje okružni centar Monarhije. Kapetanova kula pretvara se u zatvor, a bedemi, simboli šest stoljeća odbrane proglašeni su preprekom modernizaciji.

Između 1885. i 1890. godine dolazi do rušenja zidina. Time završava jedna epoha. Grad se otvara, širi i dobija novo, srednjoevropsko lice. Ulična mreža se planski regulira, uvode se modularne urbanističke forme, a u arhitekturi se pojavljuju elementi gotike, romanike, renesanse i bečke secesije.

Popis iz 1885. godine pokazuje 3.506 stanovnika, s izraženim demografskim promjenama i prisustvom austrougarskog elementa.

Bihać je tokom stoljeća bio više od vojnog objekta. Bio je granica između svjetova, Ugarske i Bosne, Habsburga i Osmanlija, Orijenta i Zapada. Njegove fortifikacije nisu bile samo kameni zidovi, nego izraz političke i kulturne dinamike.

Iz romaničko-gotičke ravničarske utvrde razvio se osmanski orijentalni grad, a potom austrougarski urbani centar. U svakom sloju ostao je trag prethodnog.

Fortifikacije Bihaća danas su fragmenti, tabije, kule, dijelovi zidina. Ali u njihovim kamenim ostacima i u planovima sačuvanim u bečkim arhivima prepoznaje se kontinuitet grada koji je stoljećima živio na ivici carstava.

Bihać je bio i ostao bedem na granici.

IZVOR: Husein Hadžić: „Izgradnja gradskih fortifikacija Bihaća od 16. do početka 20. stoljeća“, časopis Hercegovina br. 24