Dok je SPC krajem osamdesetih godina svoju društvenu i političku poziciju tražila u jugoslavenskom političkom okviru, eparhije na teritoriji Bosne i Hercegovine su se raspadom Jugoslavije tokom 1991. našle u novom političkom ambijentu – u nezavisnoj i međunarodno priznatoj Republici Bosni i Hercegovini. Dok su tokom šezdesetih godina „zakoni Božanski“ i „zakoni zemaljski“ u tumačenju Srpske pravoslavne crkve imali jednaku težinu, tumačenje pravnih normi se početkom devedesetih godina mijenja u korist prava koja su čovjeku dana od božanskog bića, svevišnjeg, svetog, a Crkva postaje pronositelj „božanskih“ zakona i ciljeva na zemlji, odnosno državi. Nametanjem i tumačenjem pravnih normi na ovakav način Crkva je uspjevala pripadnike zajednice koja se rukovodi „božanskim“ zakonima lišiti moralne odgovornosti kod kršenja „zemaljskih“ pravnih normi, običaja ratovanja i zakona protiv čovječnosti.

Jugoslovensku krizu krajem 80-ih i početkom 90-ih godina Srpska pravoslavna crkva posmatrala je kao obred, a rat kao ritual žrtvovanja. To je jedan od zaključaka do kojeg je došao dr. Edin Omerčeć u monografiji “Brzina mraka – Političko djelovanje Srpske pravoslavne crkve od 1989. do 1996.” Pitanje uloge SPC-a u podsticanju na rat i zločine dobija na važnosti nakon sahrane ratnog zločinca Ratka Mladića u kojem učestvovao sam vrh SPC-a.

U svome djelovanju se Srpska pravoslavna crkva naslanjala na nacionalističke konstrukcije o ugroženosti „srpske države“ i srpskog naroda unutar jugoslavenske zajednice, a po osamostaljenju jugoslavenskih republika takvu je konstrukciju nadograđivala, te je od institucije koja je nastojala izbjegavati sukob i pružati podršku vlasti, tokom osamdesetih postala institucija koja je otvoreno nastojala utjecati na mijenjanje ustavnog uređenja, podržavala i njegovala srpski nacionalizam, da bi početkom devedesetih postala jedan od glavnih katalizatora sukoba, navodi Omerčić.

Kako bi dosegla veću poziciju moći tokom 80-ih godina prošlog stoljeća Srpska pravoslavna crkva je revitalizirala ideologiju Svetosavlja, ideološki konstrukt stvoren tokom 30-ih godina 20. stoljeća, koji je kroz svoj medijski sadržaj suprotstavljala „bezbožničkoj“ ideologiji bratstva i jedinstva. Srpska pravoslavna crkva je u tu svrhu, ali i u svrhu afirmacije predmodernog svjetonazora, u kojem bi Crkva imala emancipatorsku ulogu, od sredine 80-ih godina počela s akcijom rehabilitacije vladike žičkog Nikolaja Velimirovića. Prvi događaj koji je u percepcijama vrha Srpske pravoslavne crkve označavao trenutak u kojem se počeo urušavati stari poredak bio je ritual sahrane Josipa Broza Tita 1980. godine, nakon čega je Crkva svojim djelovanjem, priklonivši se revizionističkom talasu u historiografiji i umjetnicima populističkog talasa u kulturi, počela otvoreni napad na društvene institucije, koristeći se medijskim manipulacijama i konstrukcijama prošle povijesne zbilje, različitim analogijama, preko čega su konstruirali dva narativa. Prvi se, navodi Omerčić, odnosio na konstrukt o vjekovnom stradanju srpskog naroda, dok je kroz drugi Bosna i Hercegovina prikazivana kao „tamni vilajet“, a Muslimani kao sintetičku, nepostojeću naciju.

Knez Lazar na putu

Prema Omerčiću, sve dublja kriza odnosa u Jugoslaviji, poremećen odnos vlasti, službenih partijskih medija i javnosti je dosegao vrhunac 1988. godine, a ispoljen je kroz održavanje masovnih i agresivnih okupljanja u republičkim i pokrajinskim centrima Vojvodine, Srbije i Kosova. Nakon što je Predsjedništvo SFRJ spriječilo da se održi masovno okupljanje u Bosni i Hercegovini koje bi uz medijske afere dodatno destabiliziralo republičku političku elitu, Srpska pravoslavna crkva je počela organizirati masovna okupljanja pod koprenom vjerskih obreda, koji su se ispoljavali kroz oragnizirano prenošenje zemnih ostataka kneza Lazara tokom 1988. godine i proslavljanje 600. godišnjice Kosovske bitke 1989. godine na Gazimestanu, na Dalmatinskom Kosovu, te na Romaniji (koja je postala „Treće Kosovo“ tokom rata u Bsoni i Hercegovini 1993. godine.) Tokom ovih masovnih vjerskih manifestacija koja su za cilj imala homogenizaciju srpskog naroda u Bosni i Hercegovini je zabilježeno pojačano djelovanje sveštenstva u Bosni i Hercegovini koje je među masama difuziralo konstrukte vezane za stradanja srpskog stanovništva tokom prošlosti. Cilj održavanja masovnih vjerskih manifestacija bio je komplementaran sa tzv. događanjem naroda, a parole, transparenti i slogani kojima se pozivalo na obračun sa Drugim i konstuirao se neprijatelj među Nama kojega treba odstraniti ili primorati na pokajanje, koji su isticani tokom događanja naroda su bili ništa drugo do prekodirani vulgarizirani izraz poruka koje je kroz narodne mase difuzirala društvena i politička elita te najviši dužnosnici Srpske pravoslavne crkve.

Srpska pravoslavna crkva je nakon održavanja masovnih vjerskih manifestacija tokom 1989. godine dobila znatno veći utjecaj na javno mnijenje nego je imala ranije. Krajem osamdesetih je nacionalističkoj politici ponudila platformu preko koje je bilo moguće nastaviti destabilizaciju bosanskohercegovačkog društva u cjelini, širiti nacionalističku retoriku i na vjerskim i nacionalnim principima homogenizirati bosanskohercegovačko stanovništvo, a tokom 1990. godine u toku predizborne kampanje u Bosni i Hercegovini otvoreno simpatizira Srpsku demokratsku stranku.

Vlast u Bosni i Hercegovini nije uspjela da spriječi moćni talas nacionalizma koji će ubrzo od ratovanja simbolima, preko ispoljavanja sukoba na sportskim terenima, prerasti u vojne sukobe i rat koji će Crkva nastojati prikazati i kao ideološki i kao vjerski. Odnosno kao rat bezbožnika, komunista prema vjernicima, pravoslavnima, te kao obrambeni (od ustaša i Hrvata) i oslobodilački (Turaka i muslimana) rat koji srpski narod vodi u Bosni i Hercegovni.

Srpska pravoslavna crkva je kroz svoju štampu počela sve učestalije iznositi stavove koji su se podudarali sa stavovima iskazanim u tzv. Plavoj knjizi iz sedamdesetih godina te kroz Memorandum SANU iz sredine osamdesetih godina, o neravnopravnosti srpskog naroda u jugoslavenskoj društvenoj zajednici, potom o prevari u koju je srpski narod uhvaćen stvaranjem zajedničke državne zajednice, o poniženjima i političkoj obespravljenosti. Na ovo je Srpska pravoslavna crkva javno iznosila teze o nemogućnosti i nedozvoljavanju vlasti da se radi na obnavljanju starih i podizanju novih vjerskih objekata, dok je u medijima namjenjinima za komunikaciju unutar vlastite zajednice, kroz Izvještaje o radu koji su eparhije dostavljale Sinodu, a isti objavljivani u službenim crkvenim novinama vidljivo da teza – ne stoji, te da su brojni slučajevi vezani za iszgradnju vjerskih objekata bili ispolitizirani s krajnjim ciljem da se ukaže na neprijateljsko okruženje po srpski narod, odnosno pravoslavne vjernike.

Raspad Saveza komunista Jugoslavije tokom XIV. vanrednog Kongresa i dozvoljavanje osnivanja nacionalnih političkih stranaka je u percepcijama Srpske pravoslavne crkve označavalo konačno urušavanje „starog poretka“, završetak „tiranske“, „bezbožničke“ vladavine i priliku da Crkva ostvari svoj politički ideal društvenog uređenja države.

Dok je SPC krajem osamdesetih godina svoju društvenu i političku poziciju tražila u jugoslavenskom političkom okviru, eparhije na teritoriji Bosne i Hercegovine su se raspadom Jugoslavije tokom 1991. našle u novom političkom ambijentu – u nezavisnoj i međunarodno priznatoj Republici Bosni i Hercegovini. Dok su tokom šezdesetih godina „zakoni Božanski“ i „zakoni zemaljski“ u tumačenju Srpske pravoslavne crkve imali jednaku težinu, tumačenje pravnih normi se početkom devedesetih godina mijenja u korist prava koja su čovjeku dana od božanskog bića, svevišnjeg, svetog, a Crkva postaje pronositelj „božanskih“ zakona i ciljeva na zemlji, odnosno državi. Nametanjem i tumačenjem pravnih normi na ovakav način Crkva je uspjevala pripadnike zajednice koja se rukovodi „božanskim“ zakonima lišiti moralne odgovornosti kod kršenja „zemaljskih“ pravnih normi, običaja ratovanja i zakona protiv čovječnosti. S druge strane ovakvo tumačenje je samoj Crkvi omogućavalo da kroz svoje javne nastupe podržava političko rukovodstvo okupljeno oko Srpske demokratske stranke. Srpska pravoslavna crkva se priklonila srpskom političkom rukovodstvu Bosne i Hercegovine koje se zalagalo za ustavno-pravnu, administrativno-teritorijalnu i društvenu disoluciju Bosne i Hercegovine, te je i sama učestvovala u osporavanju međunarodnog pravnog subjektiviteta Bosne i Hercegovine.

Srpska zastava na crkvi

O ulozi Srpske pravoslavne crkve u ratu najbolje govori ova epizoda iz 1995. godine. Nakon Mladićeva ulaska u Srebrenicu i Žepu, tokom 11. jula 1995. Godine, dok je genocide provođenu punom jeku, u obližnjoj Vlasenici je narednog dana, u kući Zvonka Bajagića, kao crkvenog kuma i domaćina, uz prisustvo episkopa zvorničko-tuzlanskog i generala tzv. Vojske republike srpske Milenka Živanovića održana slava svetih apostola Petra i Pavla te krsna slava Srpske demokratske stranke. U govorima koji su održavani za slavskom trpezom, na kojoj je bila poslužena riječna riba, Bajagić je kroz zdravicu nazdravljao „prijateljima Grcima“ koji ratuju u Srebrenici, pozdravio je između ostalih i generala Živanovića koji je unatoč „teškoj situaciji“ uspio da obiđe domaćina, na što mu je general odgovorio da situacija nije teška za Srbe, već za Turke. Pilo se i nazdravljalo u čast članova crkvenog odbora, „kapitalnih primjeraka“, „stare garde i boraca za nacionalna pitanja koja mi sada nastavljamo“ iz stare Jugoslavije. Za trpezom su izražavane želje za rješavanjem nacionalnih pitanja, iskazivani su stavovi prema kojima je motiv za vođenje rata bilo pravoslavlje, stjecanje slobode za koju se ne žale životi, te „Da svi Srbi budu u jednoj državi“.

Vladika Vasilije Kačevenda je u zdravici između ostalog rekao: „Ovo je danas dan […] za sav Srpski narod, naše Srpske borce, našu Srpsku vojsku koji nam omugaćavaju da možemo mi u pozadini /nerazumljivo/ tradicionalno istorijski, vjerski i kulturno, a fizički će oni da brinu o nama.“

Zdravicu je održao i general Živanović koji je izrazio zadovoljstvo što se nalazi uz vladiku kojemu je podnio raport da „smo jučer u četiri sata i dvadeset minuta na srpsku crkvu podigli srpsku zastavu u Srebrenici. […] Prvo, bilo je jasno svima da samo je neprijatelj žestoko čuvao Srebrenicu kao otvorenu kavernu u čovjeku, u plućima jer su računali da će upravo te enklave kako ih oni popularno zovu učiniti njima na volju, a to je da dođu na Drinu kao granicu, neku njihovu granicu. […] mi smo shvatili da Srebrenica mora biti srpska i da odatle počinje širenje teritorije, jer ja sam rekao još 1992. godine dok Romanija ne zasjeni Drinu, a Drina ne zapljusne Romaniju, ne može se govoriti o nekoj baš teritoriji i nekoj budućoj sretnijoj prilici za življenje.“ O samoj operaciji zauzimanja Srebrenice je rekao kako je prošao „asfaltnim putem Jadar, Kožnje, Rajne, Petriča, ugledao sam minaret do nebesa. Mislim da je već jutros on poravnat, trebao je biti do jutors. I verujte mi samo sam gledao prema našem tornju crkvenom i nosilo me ta neka moja želja da dođem što bliže toj tačci. […] Oni su imali fantastično oružje u motoroli i pravili strah lakovjernim Srbima. […] Što manje slušati Turke pa i neke lošije Srbe ne treba slušati. Jednostavno mač u ruke i naprijed. Vojska naša je krenula silovito ka Potočarima. […] A posle Žepe Goražde, a posle Goražda trebalo bi praviti neku malu enklavu zvanu Tuzla. Akobogda, moramo onda na Žitomisliće izaći jer ja znam šta tamo ima […] “

Izvor:  Edin Omerčić „Brzina mraka. Politička djelatnost Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini od 1989. do 1996.