Taj događaj, poslije poznat kao Sarajevski atentat, bio je uvod u do tada najveći ratni sukob u historiji čovječanstva – Prvi svjetski rat počeo je samo 37 dana poslije. Šta je prethodilo ovom činu, odigranom na sam Vidovdan, veliki srpski praznik i dan koji simbolizuje kosovsku tradiciju i borbu protiv osmanske vlasti?
Austrijski prijestolonasljednik, nadvojvoda Franc Ferdinand, sa suprugom Sofijom krenuo je iz Beča 23. juna 1914. godine posebnim vozom do Trsta. Potom je vojnim brodom “Viribus unitis” doplovio do Metkovića, gdje mu je pripremljen svečani doček. Prema službenom protokolu, planirao je kraće zadržavanje i govor narodu u Mostaru. Bila je sparna nedjelja kada je pet dana poslije, 28. juna 1914. godine, stigao u Sarajevo, centralno mjesto “najmlađeg” austrougarskog područja (1878. godine Bosna i Hercegovina je okupirana, a od 1908. i formalno pripojena Dvojnoj Monarhiji), u napetim međunarodnim okolnostima. Bio je to dan koji će taj egzotični gradić na rubovima Evrope učiniti referentnim mjestom svjetske historije.
Te nedjelje bio je i Vidovdan, srpski pravoslavni praznik, inače jedan od ključnih i sudbonosnih datuma u srpskom mitskom narativu. Uzduž trase kojom se kretala pompozna kolona s visokim zvanicama, u masi radoznalog svijeta koja je pozdravljala, mislili su, budućeg cara, u Ulici Franje Josipa s dva metka dočekao ga je Gavrilo Princip. Prvi je pogodio Franca Ferdinanda, a drugi, namijenjen austrougarskom upravitelju generalu Potioreku, pogodio je prijestolonasljednikovu trudnu suprugu Sofiju. Austrougarska policija otela je pištolj mladiću koji se namjeravao ubiti. Policajci su ga uhapsili i vukli ulicom prema zgradi Okružnog suda, dok su ga bijesni prolaznici tukli. Kada je doveden pred istražnog sudiju, mladiću je glava bila krvava i bio je sav ispovraćan jer je popio dozu ishlapjelog cijanida kojim je pokušao počiniti samoubistvo.
Uvod u rat
Gavrilo Princip, kao i ostali atentatori, uhvaćeni su i suđeno im je u Sarajevu. Zbog toga što je bio maloljetan, Princip nije osuđen na smrt, ali je umro tokom izdržavanja kazne. Na suđenju su se držali hrabro i nisu pokazivali znakove kajanja, a svoje nalogodavce nisu otkrili.
Taj događaj, poslije poznat kao Sarajevski atentat, bio je uvod u do tada najveći ratni sukob u historiji čovječanstva – Prvi svjetski rat počeo je samo 37 dana poslije. Šta je prethodilo ovom činu, odigranom na sam Vidovdan, veliki srpski praznik i dan koji simbolizuje kosovsku tradiciju i borbu protiv osmanske vlasti?
Aneksija Bosne i Hercegovine kao dijela Austro-Ugarske Monarhije 1908. godine izazvala je žestoko nezadovoljstvo među bosanskim muslimanima, ali i pravoslavnim stanovništvom, koje je već bilo pod jakim nacionalističkim utjecajem iz susjedne Srbije. U srbijanskim nacionalističkim ukazanjima Bosna je doživljavana kao “srpska zemlja”. Tajna srpska teroristička organizacija “Ujedinjenje ili smrt”, poznatija po imenu “Crna ruka”, službeno je osnovana 10. juna 1910. godine u Beogradu. Osim antiaustrijske propagande unutar Srbije, zalagala se za sabotaže, špijunažu i politička ubistva na teritoriji susjednih zemalja pod austrijskom okupacijom. Grupa je okupljala mnoge vladine službenike i vojne oficire. Kada se pojavila informacija o posjeti prijestolonasljednika Ferdinanda Sarajevu, organizacija je prepoznala trenutak za akciju. S ciljem da se izvede atentat, regrutovana su tri člana organizacije “Mlada Bosna”: Gavrilo Princip, Nedeljko Čabrinović i Trifko Grabež. Za potrebe atentata srpska vojska je osigurala četiri pištolja, šest bombi te cijanid kojim su trebali počiniti samoubistvo u slučaju da budu uhvaćeni.
Bio je to očigledno dan loših odluka, loših procjena, ono kada sve ide naopako. S jedne strane pomalo šlampava skupina omladinaca, među kojima nekolicina ludo hrabrih i odlučnih, a s druge još šlampaviji domaćini posjete, snage osiguranja i tvrdoglavi Ferdinand, koji ni nakon prvog pokušaja atentata (bombom koju je nešto prije bacio Čabrinović) ne odustaje od svoje namjere da posjeti Vijećnicu i Zemaljski muzej…
Nakon atentata, u sporazumu s njemačkom vladom, austrougarska vlada je Srbiji uputila tekst ultimatuma, koji je Srbija odbila, ne pristajući na zahtjev da austrougarska policijska tijela učestvuju u istrazi o Sarajevskom atentatu na njenoj teritoriji. No, šta motivi sarajevskih atentatora, njihovih beogradskih pomagača, ali i Nikole Pašića i njegove vlade, govore o umiješanosti službene politike Kraljevine Srbije u Sarajevski atentat?
Premda tada, kao ni danas, ne postoji dokaz da je srpska vlada službeno naredila atentat, postoji niz indicija o posrednim vezama, dvostrukim kanalima i znanju o pripremama u ograničenoj mjeri, kao i činjenica da je dio njenog vojnog i obavještajnog aparata bio indirektno povezan s mrežom koja je pomogla atentatorima. Austro-Ugarska je 28. jula 1914. godine objavila rat Srbiji. Počeo je Veliki rat, koji je poslije prozvan Prvim svjetskim ratom. Bjesnio je Evropom tek nekoliko mjeseci kada je urednik časopisa Atlantic Monthly, Ellery Sedgwick, u novogodišnjem izdanju 1915. napisao osvrt o tome kako je sve počelo:
“Muškarac i žena ubijeni su u brdovitom gradu u Bosni. Pucanj iz pištolja označio je početak trke prema paklu. Događaji su se skotrljali poput čunjeva na kuglani i do početka augusta milioni muškaraca marševim su korakom poslani u pokolj. Brzina je bila zapanjujuća. Lavina počinje polako. Ovo rušenje svijeta bilo je poput eksplozije. Zemlju su prekrili rovovi. Gledali smo kako inženjerija radi svoj posao kao što djeca gledaju predstavu i mislili da glume.”
Srbija krivac
Uistinu, kako je taj vanredan, ali predvidljiv (upozorenja i pokušaja atentata na predstavnike habsburških vlasti, naime, bilo je napretek) i prilično lokalan čin sa samo dva hica koja je u prijestolonasljednika ispalio mladi srpski patriota, pokrenuo rat u kojem je stradalo 20 miliona ljudi i koji je pripremio put za još veću katastrofu? Okolnosti atentata bile su i ostale nesporne, ali interpretacije, kao i historiografske kontroverze oko odgovornosti Kraljevine Srbije za Sarajevski atentat i kasniji razvoj događaja koji je doveo do izbijanja Prvog svjetskog rata, nisu nikakva novost.
Vijest o ubistvu Franje Ferdinanda i njegove supruge odjeknula je svijetom koji je već bio na rubu rata – moglo bi se reći da je mnogima atentat dobro došao. Svjetska štampa odmah je prepoznala Kraljevinu Srbiju kao glavnog krivca. Britanski časopis John Bull objavio je na naslovnoj stranici tekst “Dovraga sa Srbijom!” (“To Hell with Serbia!”), pišući kako je riječ o srbijanskoj zavjeri iza koje stoje Rusija i panslavizam na Balkanu. Manchester Guardian piše kako se ne može dopustiti da cijelo zapadno čovječanstvo potone u moru krvi zbog jedne srpske zavjere te da “Srbiju treba odvući nasred okeana i potopiti je”. Slična situacija bila je i s ostatkom evropske štampe, ali bilo je i onih koji su čin Gavrila Principa okarakterisali kao kriminalni akt jednog zanesenjaka.
Kada je riječ o službenom jugoslovenskom narativu, historičar Vladimir Dedijer u svojoj dvotomnoj monografiji o Sarajevskom atentatu iz 1978. tvrdi da je Nikola Pašić, čim je početkom juna 1914. dobio informacije o tome da se priprema atentat na Franca Ferdinanda u Sarajevu, naredio srbijanskim civilnim vlastima da provedu istragu te je preko vojnih vlasti zatražio istragu o djelatnosti šefa srpske vojno-obavještajne službe i vladi u Beču uputio posredno, i zbog toga poslije osporavano, upozorenje. Prema Dedijeru, “tvrditi da je sarajevski atentat bio ili osnovni ili neposredni uzrok rata 1914–1918. predstavljalo bi pretjerivanje. Pod drugim, normalnijim međunarodnim okolnostima taj događaj ne bi mogao izazvati tako značajne posljedice”.
Ni danas, 112 godina poslije, na Balkanu ne postoji jedinstvena “škola” tumačenja Sarajevskog atentata. Razlike su često povezane s nacionalnim historiografijama, ali i s metodološkim pristupom pojedinih historičara, a osobito i političkih vođa. U hrvatskom dominantnom javnom narativu Gavrilo Princip prije svega se smatra atentatorom čiji je čin imao globalne posljedice, a u modernoj terminologiji često se opisuje i kao terorista. Međutim, u akademskom kontekstu naglasak je manje na etiketi, a više na složenoj historijskoj pojavi koju treba razumjeti u širem evropskom i balkanskom kontekstu, a ne kroz pojednostavljene moralne kategorije.
Srbi i spomenici
Istovremeno, u savremenoj Srbiji Gavrilo Princip prije svega se smatra herojem ili borcem za slobodu, nipošto teroristom. Predsjednik Srbije Aleksandar Vučić često ističe Gavrila Principa i njegov čin kao historijski simbol borbe srpskog naroda za slobodu. Međutim, u ozbiljnoj historiografiji postoji i kritička struja koja naglašava da je riječ o političkom atentatu s vrlo složenim posljedicama, pa se interpretacije kreću od heroizacije do naučne distance – ovisno o kontekstu i autoru. No, i Vučić i Milorad Dodik podigli su mu spomenike.
Izuzetno je zanimljivo gledište historičara i doktora filozofije, profesora Paula Miller-Melameda, koji predaje evropsku historiju u Poljskoj i autor je knjige “Promašaj: Sarajevski atentat i krivudav put u Prvi svjetski rat”, objavljene 2022. godine kao pokušaj da se težište priče prebaci s Gavrila Principa i Balkana na odgovornost evropskih velesila i na diplomatske odluke koje su u julu 1914. lokalni atentat pretvorile u svjetski rat. Ako iko snosi krivicu za izbijanje rata, njegova je teza, onda su to čelnici evropskih velikih sila, a ne bosanski seljak Gavrilo Princip.
”U Sarajevu 1914. zapravo nije bilo puno agenata i niko od njih nije bio direktno uključen u zavjeru. Ni članovi Mlade Bosne koji su u beogradskoj kafani odlučili o atentatu, ni srpski nacionalisti koji su im dali oružje i pružili nešto logističke pomoći, ni srpski nacionalisti koji su u zadnji čas pokušali opozvati ubistvo, nisu ni u primisli imali armagedon. Njihovi su interesi bili lokalni, čak i racionalni, unatoč radikalnim sredstvima – političkom atentatu. Sam atentator Gavrilo Princip bio je bistar bosanski student koji je prije svega želio svoju zemlju osloboditi od habsburške kolonijalne vlasti, koja je bila posebno okrutna prema seljačkim porodicama poput njegove. Je li to oslobođenje značilo priključenje nezavisnoj Srbiji (čiji su nacionalisti Bosnu smatrali vlastitom iredentom, što su javno propagirali na razumljiv užas Austro-Ugarske Monarhije) ili nekoj drugoj južnoslavenskoj političkoj tvorevini, Principa je zanimalo manje od samog nacionalnog oslobođenja.
Ipak, on nije ispalio ‘prve hice Prvog svjetskog rata’, niti su Franc Ferdinand i njegova supruga ‘prve žrtve Prvog svjetskog rata’. Takva zavodljiva i prečesto ponavljana retorika dopušta nam da olako zaboravimo na privilegovane političare (aristokrate i pripadnike više klase) koji su izvršavali i donosili odluke koje su dovele do kataklizme. Najprije na ministra vanjskih poslova Habsburške Monarhije Leopolda von Berchtolda, koji je na nagovor ratobornog šefa generalštaba i drugih ministara odlučio Sarajevski atentat iskoristiti za obračun s Kraljevinom Srbijom iako nije bilo dokaza da je Srbija povezana s atentatom. A što se tiče sila Antante, što bude, bit će… I bilo je. Na sastancima u Beču, nad kojima je neprestano lebdjela prijetnja evropskog rata, Berchtold je uz podršku svog cara i kralja, a ubrzo zatim i glavnog saveznika carske Njemačke, nastavio gurati planove za (kako se nadao) lokalni obračun s nepokornom Srbijom. Ostatak priče, nažalost, dobro je poznat: Rusija je podržala Srbiju; Njemačka je prva napala ruskog saveznika Francusku, Britanija se uključila zbog tobožnjeg njemačkog kršenja neutralnosti Belgije. Ukratko, evropski sistem savezništva bio je savršena lančana reakcija koju nije pokrenuo naivni bosanski atentator, nego dobro pozicionirani lideri Antante”, piše Paul Miller-Melamed, čija se knjiga uklapa u savremenu historiografiju.
Strašne posljedice
Bliska je savremenim istraživanjima historičara poput Christophera Clarka, Margaret MacMillan i Annike Mombauer, a zajedničko im je odbacivanje jednostavnog objašnjenja da je jedan atentat “izazvao” Prvi svjetski rat. Umjesto toga naglašavaju složen splet nacionalizama, imperijalnih suparništava, vojnih planova i diplomatskih pogrešaka koji su doveli do rata. I sam je Gavrilo Princip iz svoje ćelije u Terezinu odbijao preuzeti odgovornost za rat koji je počeo nekoliko sedmica nakon njegovih danas već čuvenih hitaca. Drugi sarajevski zavjerenici kleli su se da nikada ne bi učestvovali u atentatu da su znali kakve će posljedice imati “uspjeh” njihove akcije. Jedan je čak rekao da bi sjeo na svoju bombu “i raznio se” da je znao kakvo “razaranje svijeta” slijedi.
Jer, sve strahote 20. vijeka korijene imaju upravo u tom atentatu. Iz Prvog svjetskog rata proizašli su svi sljedeći ratovi na prostorima Jugoslavije i geopolitički nestabilnog područja Bliskog istoka. Bez Principa ne bi bilo lenjinizma, staljinizma, Hitlera, Holokausta, kao ni Hladnog rata. Taj rat je uništio četiri monarhije i ostavio za sobom vakuum vlasti u kojem su se nacionalsocijalizam u Njemačkoj i boljševizam u Rusiji mogli širiti.
Tokom 100. godišnjice, sjećanja na Prvi svjetski rat u Bosni i Hercegovini odvijala su se na vrlo različite, dapače suprotstavljene načine. Na proslavi “Velikog rata” u tzv. Andrićgradu kraj Višegrada, što ga je finansirao poznati filmski režiser Emir Kusturica, koji je prešao na pravoslavlje preimenovavši se u Nemanju, neki su učesnici skupa nosili majice s natpisom “Danas Krim, sutra KiM”, što bjelodano govori o težnjama Srba koji žele s Kosovom i Metohijom postupiti onako kako su to učinili Rusi na ukrajinskom Krimu – silom oružja ga “prisajediniti” Srbiji.
S druge pak strane, Bečka filharmonija održala koncert s djelima klasične muzike u obnovljenoj Nacionalnoj i univerzitetskoj biblioteci, Gradskoj vijećnici Sarajeva, koju su u prošlom ratu zapalili topovskim granatama Karadžićevi Srbi, uništivši njenih oko dva miliona knjiga i rukopisa. Opasnost da će historija na brdovitom Balkanu još dugo ostati predmet posve suprotstavljenih tumačenja, ne baš bezopasnih za nove ratne okršaje, nije minula.
Ipak, jedan susret – onaj Anite von Hohenberg (potomkinje Milone von Habsburg) i Gavrila Mile Principa 2014. godine u Mostaru – dao je naslutiti kako nas historija ipak može mnogočemu poučiti ako joj to dopustimo. Dvoje potomaka Franca Ferdinanda i njegovog atentatora, ključnih učesnika događaja koji je poslužio kao povod najstrašnijem globalnom sukobu, simbolički su se pomirili i pružili jedno drugom ruku, šireći poruku mira.
Izvor: Večernji list
