Pokret “mladi muslimani” nastao je 1939. u Sarajevu među gimnazijalcima, kao elitistički omladinski krug koji je vjerovao da se muslimanska zajednica može obnoviti obrazovanjem, disciplinom i povratkom “islamskom duhu”. Rat je pokret zatekao u zemlji pod NDH, gdje formalno nisu mogli djelovati, pa su tražili taktička rješenja i paralelne strukture – uključujući tajnu “grupu A”, jezgro koje će nakon 1945. obnoviti rad i platiti najveću cijenu. Kako je jedna mala, elitistički organizirana sarajevska omladinska grupa, rođena 1939. iz ideje islamske moralne i obrazovne obnove, preživjela rat, konspiraciju i drakonske komunističke procese da bi se krajem 1980-ih prelomila između vjere i politike i nestala u trenutku nastanka SDA? O tome je u emisiji “Stepenik” Drugog programa Radio Beograda govorio dr. Ivan Ejub Kostić, autor knjige „Između vere i nacije – Pokret Mladi muslimani 1939–1990.“
Pokret “mladi muslimani” spada među one fenomene jugoslavenske prošlosti o kojima se mnogo presuđuje, a malo zna. U javnom pamćenju ostali su kao šifra: nekad kao sinonim za religijsku obnovu, nekad kao etiketa kojom se lakše objašnjavaju lomovi kasnog socijalizma i početka višestranačja u Bosni i Hercegovini.
A iza te šifre stoje decenije konspiracije, generacijskih smjena, zatvorskih kazni, neprekidnog nadzora i, naposljetku, preobrazbe koja je iznutra podijelila i same aktere: kako su društveni aktivisti inspirirani panislamskom idejom postali politički ljudi u trenutku kada se Jugoslavija raspadala, a nacionalna mobilizacija postajala nova realnost?
Upravo tu dugu liniju, od 1939. do 1990, prati knjiga dr. Ivana Ejuba Kostića Između vere i nacije – Pokret Mladi muslimani 1939–1990, predstavljena u emisiji “Stepenik” na Radio Beogradu 2. Kostićev rad polazi od jednostavne, ali često zanemarene činjenice: o “mladim muslimanima” postoje praznine, a istraživački teren je neravan. Ključni korpus građe dugo je bio u arhivima državne bezbjednosti, gdje se svaki dokument mora čitati i kao svjedočanstvo i kao proizvod režimske optike.
Uz to, jedno od temeljnih naučnih uporišta ostaje studija Armine Omerike, objavljena 2014. u Njemačkoj, koja je obuhvatila formativne faze i veliku represiju, ali nije zahvatila period nakon 1983. godine, godine Sarajevskog procesa, koji je za mnoge bio prijelomna tačka.
Kostić se oslanja i na specifičan izvor: današnje udruženje “Mladih muslimana” u Sarajevu, koje je tokom 1990-ih sistematski skupljalo dokumente, razgovore i privatne kolekcije nekadašnjih članova. Takva građa mijenja perspektivu: pokret se ne vidi samo kroz “oko” policije i suda, nego i kroz tragove vlastite memorije, zapisane, audio-vizuelne, memoarske.
Kostić insistira na jednom naizgled sitnom, ali važnom detalju: piše se mladi muslimani, s malim slovom “m”, jer u startu to nije nacionalna oznaka nego religijsko-kulturni identitet. Pokret se rađa 1939. u Sarajevu, među mladim ljudima, uglavnom gimnazijalcima Prve muške gimnazije. U transkriptu se kao osnivači spominju braća Muftić, koji će ideju širiti “horizontalno”, okupljajući vršnjake, pa zatim i starije saradnike.
Jedna od ključnih “platformi” ranog širenja bilo je omladinsko udruženje “Trezvenost”, prostor samodiscipline i moralnog kodeksa, bez alkohola i ponašanja koje se doživljavalo kao nespojivo s islamskom praksom. “Trezvenost” nije bila samo organizacijska stepenica, nego i socijalna mreža: tu su se upoznavale generacije, a iz tog kruga regrutovali novi članovi. Odatle i važna poruka: ako se “mlade muslimane” čita samo kroz kasnije političke ishode, promašuje se njihova rana logika. U početku, to je ambicija moralne i obrazovne obnove muslimanske omladine u Bosni i Hercegovini, s osjećajem da se svijet oko njih raspada i prelama.
Kontekst 1939. je oštar: Sporazum Cvetković–Maček i strah od komadanja Bosne i Hercegovine; razočaranje u tadašnje političko pozicioniranje Jugoslovenske muslimanske organizacije; kritika dijela uleme i institucionalne tromosti Islamske zajednice; prodor modernističkih i sekularnih strujanja koji traje od austrougarskog perioda. A preko svega: evropski osvit rata i dublja kriza islamskog svijeta nakon ukidanja hilafeta 1924. godine. Mladi ljudi u Sarajevu doživljavaju sebe kao dio šire “umetske” zajednice, transnacionalne, i u toj ideji nalaze smisao vlastitog angažmana.
Jedna od upečatljivih crta pokreta, prema Kostićevom objašnjenju, jeste svjesno odustajanje od masovnosti. Umjesto toga, akcenat je na “kvalitetu” članstva: obrazovanje, fizička kultura, disciplinovan način života, rad na sebi. Naglašava se i ženska sekcija, važan podsjetnik da to nije bila isključivo muška priča, iako javna slika često takva ostaje.
Takav elitizam imao je dvostruki učinak. S jedne strane, stvarao je jezgro ljudi koji će, uprkos kasnijim represijama, u velikoj mjeri postati intelektualci i stručnjaci. S druge strane, taj “krem” pristup otežavao je pokretu da u društvenim potresima kasnih 1980-ih ostane vjeran vlastitoj početnoj logici, jer je politika masovnih stranaka zahtijevala upravo ono od čega su decenijama bježali.
Ipak, u ranim godinama elitizam nije značio zatvorenost. Naprotiv: ideje se šire kroz studentske migracije. Posebno se ističu dvije tačke: Beograd i Zagreb. Studenti u konviktima, domovima i internatima rade s mlađim muslimanima koje tamo zatiču; organizuju predavanja, razgovore, stvaraju nove krugove. To nije “mračna zavjera”, nego, kako Kostić kaže, elegantan i human pristup koji u središte stavlja obrazovanje, vjeru i ličnu izgradnju.
Drugi svjetski rat otvara najkontroverznije poglavlje. U atmosferi NDH, gdje je u praksi dopuštena ustaška omladina, “mladi muslimani” pokušavaju održati kontinuitet rada, ali formalnu registraciju nikada ne uspijevaju dovršiti; rat prekida svaku “normalnu” institucionalizaciju. U transkriptu se spominje osnivačka skupština 1941. godine, neposredno prije bombardovanja, i motiv taktičkog manevra: povezivanje s ulemanskim udruženjem El-Hidaje kako bi pokret dobio “krov” za djelovanje. Time nastaje stalno trenje između starije generacije i omladinske sekcije.
Ključna je i korekcija koju Kostić eksplicitno naglašava: pokret nije imao veze s Handžar divizijom, a teze o takvim vezama pripisuje pogrešnim ili paušalnim interpretacijama. U transkriptu objašnjava da su pojedinci koji su otišli u Handžar dolazili iz kruga koji je El-Hidaje “ubacivala” u omladinsku sekciju, ali to nisu bili osnivači ni jezgro pokreta. Ta distinkcija nije samo tehnička: ona mijenja čitav narativ o identitetu pokreta u ratu.
Istovremeno, transkript govori o pokušajima kontakta s ustaškom omladinom, ali s ciljem “prevođenja” muslimanskih članova u pokret “mladih muslimana”, ne radi ideološke saradnje. U pozadini se nazire i autonomaški horizont, ideja autonomije Bosne i Hercegovine unutar NDH, kao odgovor na nasilje i pogubnu politiku koja je, između ostalog, podsticala sukob između Srba i muslimana.
U toj ratnoj magli, “mladi muslimani” su, prema transkriptu, pokušavali naći i zaštitne mehanizme za muslimansko stanovništvo, posebno u Istočnoj Bosni. Spominje se indirektna ili direktna saradnja s jerusalimskim muftijom Aminom el-Huseinijem, u logici traženja političkog utjecaja i oružja za samozaštitu, epizoda koja danas nosi rizik anahronog čitanja, ali je u ratnom okviru objašnjena kao pokušaj preživljavanja u prostoru gdje su “djeca” od 17, 18, 19 godina gurana u totalni haos.
Kao prelomna tačka 1943. godine izdvaja se formiranje tajne “grupe A”. Osnivači, spominju se Esad Karađozović, Tarik Muftić, Emin Granov, shvataju da El-Hidaje preuzima omladinsku sekciju, te paralelno osnivaju konspirativno jezgro o kojem se do kraja rata malo zna. To jezgro, prema Kostiću, postaje ključno nakon dolaska komunista na vlast: obnavlja rad pokreta i, istovremeno, preuzima najveći udar represije.
Tu se otvara pitanje izvora: kako uopće rekonstruirati taj konspirativni rad? Kostić objašnjava da je komunistički režim dugo znao malo o pokretu, pa je veliki dio znanja nastao kroz istrage, ispitivanja i elaboratne bilješke državne bezbjednosti. Paradoks je očit: ono što danas omogućava rekonstrukciju, nastalo je u aparatu represije. Ali neki bivši pripadnici pokreta ocjenjuju da su elaborati bili “besprijekorno” napisani u smislu preciznog prepisivanja izjava i činjenica koje su ispitivani iznosili.
Nakon rata, “mladi muslimani” ulaze u fazu duboke konspiracije. Kostić opisuje piramidalno organizovanje, rad u “trojkama” i pokušaje infiltracije u kulturne organizacije. Posebno se spominje 1946. godina i suđenje povezano s pokušajem preuzimanja “Preporoda”, tada kulturnog društva koje su osnovale komunističke vlasti kako bi, između ostalog, kanalizirale muslimanske kulturne potrebe i neutralizirale konkurentske organizacije. Presude iz 1946. su relativno blaže, a tek kasnije dolazi potpuna provala.
Kulminacija je 1949. godina, Kostić piše o suđenjima, drakonskim kaznama i četvorici mladića osuđenih na smrt strijeljanjem. Kao jedan od povoda provale navodi se slučaj Sulejmana Kemure, tada zaposlenog u Gazi Husrev-begovoj medresi, koji je kod učenika Omera Kovača pronašao mladomuslimanski materijal i prijavio ga UDB-i. Kostić Omera Kovača opisuje kao najmlađu žrtvu, navodeći da je u zatvoru bio mučen do smrti. Takve epizode ne pripadaju samo historiji pokreta, nego i širem pitanju kako je režim proizvodio strah, kako se strah selio kroz institucije i kako su lokalne hijerarhije ponekad bile upletene u represivni mehanizam.
Posebno teška tačka je 1949. godina i “rezolucija” Islamske zajednice, donesena na Vakufskom saboru, u kojoj se “mladi muslimani” označavaju kao neprijateljska, teroristička organizacija. Kostić potvrtava da se Islamska zajednica do danas nije ogradila od tog čina. Bez obzira na to kako će historiografija nijansirati okolnosti i pritiske, činjenica ostaje: vjerska institucija je u jednom trenutku legitimirala državni narativ progonjene grupe, a taj dokument i danas “stoji” kao moralni problem, ne samo kao papir iz prošlosti.
Nakon izlaska iz zatvora, pokret ne nestaje, nego mijenja oblik. Kostić to naziva “dezorganizovanom organizovanošću”: nema formalne strukture, ali postoji mreža kontakata, oprezan rad, trajni nadzor. U transkriptu se spominje i detalj poput onih iz “krimi-romana” o tome ko je sve pratio, prijavljivao, “cinkao” što je tipično za društva u kojima tajna policija postaje paralelna socijalna realnost.
U tom periodu važnu ulogu dobija kontekst nesvrstanih. Ne nužno kao direktna podrška “mladim muslimanima”, nego kao faktor koji mijenja položaj muslimana kao vjernika i Islamske zajednice u socijalističkoj Jugoslaviji. U tom okviru spominju se Kasim Dobrača i Husein Đozo. Đozo je prikazan kao kompleksna figura: neko ko je, s jedne strane, unutar sistema, a s druge strane otvara prostor da se kroz pseudonime piše u listovima poput “Glasnika” i “Preporoda”, te da se organizuju predavanja, naprimjer u Carevoj džamiji. To je način da se uspostavi kontakt s mlađim generacijama i prenese specifično razumijevanje islama, bez frontalnog sudara s državom.
Pitanje koje i danas izaziva sporove je zašto je došlo do Sarajevskog procesa 1983. godine? Kostić pravi razliku između povoda i uzroka. Povod mogu biti tekstovi, knjige, “Islamska deklaracija” Alije Izetbegovića, pronađeni materijali. Ali uzrok vidi u političkoj logici nakon Titove smrti: potrebi da se pokaže kontinuitet moći, da se proizvede “otvoreni lov”, kako je to nazivao advokat Rajko Danilović koji je preminuo ove sedmice.
Važna je i njegova tvrdnja da “mladi muslimani” u tom trenutku nisu bili nacionalisti u klasičnom smislu. Naprotiv, polazili su s antinacionalnih pozicija, jer je umetska, transnacionalna ideja u koliziji s etničkim nacionalizmima. Ipak, režim ih je označavao terminima klerikalizma, fundamentalizma i “muslimanskog nacionalizma”, uz medijsku mašineriju. Kazne su opet drakonske, a u transkriptu se spominje i smrt jednog optuženog u zatvoru, nakon mučenja i srčanog udara.
Proces je, na kraju, proizveo dvostruki učinak: učvrstio je mrežu solidarnosti i religijskog identiteta među optuženima, ali je istovremeno postao jedna od stepenica ka političkom preokretu koji dolazi krajem decenije.
Najosjetljivije pitanje je ono koje i naslov knjige nosi u sebi: kako dolazi do prelaska “između vjere i nacije”? Kostićev odgovor polazi od tektonike 1988–1989: pad Berlinskog zida, sloma Istočnog bloka, predosjećaja kraja socijalizma u Jugoslaviji. U takvom trenutku, pokret ili ono što je od njega ostalo mijenja strategiju. Nekadašnji elitizam “kvaliteta” prelazi u logiku “kvantiteta”: treba privući što više ljudi, stvarati široke koalicije, komunicirati s akterima koji nisu dijelili izvorna uvjerenja.
Spominju se kontakti s nekadašnjim komunistima, kao i s intelektualcima na bošnjačkim nacionalnim pozicijama, uključujući ime Muhameda Filipovića. U društvu koje je decenijama bilo snažno sekularizirano, izlazak na izbore s “islamskom platformom” djeluje politički neizvodivo. Tu se javlja pragmatizam, oportunizam i realpolitika, rječnik koji ranom pokretu ne bi bio prirodan, ali historijski trenutak gura prema njemu.
U tom momentu “mladi muslimani” kao pokret više ne postoje. Dešava se “gašenje” i prelivanje u novu formu, s unutrašnjim nesuglasicama. Nisu svi prihvatili pravac Stranke demokratske akcije, nisu svi bili saglasni sa saradnjom s bivšim komunistima, niti s nacionalno orijentisanim krugovima. A upravo te napetosti otkrivaju da preobrazba nije bila linearna ni jednodušna, nego rasprava u pokretu koji se raspadao dok je stvarao novu političku strukturu.
Kostić naglašava i granice vlastite knjige: ona se ne bavi kasnijom historijom SDA, nego osnivanjem i prvom godinom, osnivačkom skupštinom i prvim mjesecima nakon maja 1990. Time fokus ostaje na genezi, na prijelazu od tačke A do tačke B, a ne na ratu i državi koja će se uskoro roditi iz ruševina Jugoslavije.
Priča o “mladim muslimanima” važna je jer razbija nekoliko opasnih pojednostavljenja. Prvo, pokazuje da religijski pokreti nisu nužno “prečice” ka nacionalizmu: ponekad su u dubokom sukobu s nacionalnim idejama, ali historijski pritisak može proizvesti pragmatične prečice koje akteri nisu planirali. Drugo, podsjeća da represija stvara vlastite izvore: arhivi državne bezbjednosti mogu biti neizbježni, ali nikada neutralni. Treće, otkriva kako se jedna generacija, počevši od gimnazijalaca 1939. godine, kretala kroz rat, konspiraciju, zatvore i nadzor, sve do trenutka kada je politika postala masovna arena i kada su morali birati: ostati marginalna “kvalitativna” mreža ili postati široki politički subjekt.
I napokon, ova priča je važna jer nas prisiljava da govorimo bez predrasuda. Ne da bismo “rehabilitirali” ili “optužili” pokret, nego da bismo razumjeli kako nastaju ideje, kako se prelamaju kroz institucije i kako se, u historiji Bosne i Hercegovine i Jugoslavije, religija i nacija stalno dodiruju, guraju jedna drugu, ponekad se sudaraju, a ponekad u ključnim godinama i stapaju u političku činjenicu.
