Priča o Eriku Crvenom i nordijskoj kolonizaciji Grenlanda otkriva kako su Vikinzi stigli do samog ruba tada poznatog svijeta i tamo opstali gotovo pet stoljeća. Od trgovine morževim slonovačama do suživota s ledom, vjerom i izolacijom, ova epizoda vikinške historije pokazuje kako su ambicija, klima i kolonijalni impulsi oblikovali jedan od najneobičnijih evropskih poduhvata srednjeg vijeka
Dolazak Nordijaca na Grenland krajem 10. stoljeća predstavlja jednu od najsmjelijih epizoda evropske ekspanzije u srednjem vijeku. Riječ je o poduhvatu koji je spojio nasilje, slučajnost, ambiciju i prilagodbu ekstremnim uslovima, ali i o kolonijalnom iskustvu čije posljedice i simbolika dopiru do savremenih geopolitičkih rasprava. Priča o Erikу Crvenom i nordijskoj kolonizaciji Grenlanda, onako kako je rekonstruisana u knjizi „Embers of the Hands: Hidden Histories of the Viking Age“ Eleanor Barraclough, ne govori samo o prošlosti Vikinga, nego i o načinu na koji se Evropa prvi put trajno susrela s arktičkim svijetom.
Godine 982. Erik Crveni, nordijski ratnik i zemljoposjednik, protjeran je s Islanda zbog ubistva. Već ranije je bio prognan iz Norveške zbog sličnog zločina, što govori o njegovoj burnoj naravi, ali i o društvenom statusu koji mu je omogućavao da kazne budu privremene, a ne konačne. U egzilu je odlučio zaploviti prema zapadu, oslanjajući se na priče o kopnu koje je neko ranije ugledao, ali nikada nije istražio. Takvi pothvati nisu bili neuobičajeni u nordijskom svijetu, gdje su se mit, glasina i pomorska vještina često stapali u stvarne geografske prodore.
Erik je imao sreće. Nakon opasne plovidbe stigao je do Grenlanda i tokom tri godine obilazio njegovu obalu, tražeći prostor pogodan za naseljavanje. Veći dio zapadne obale pokazao se nepristupačnim zbog terena i snažnog vjetra poznatog kao piteraq, ali je na krajnjem jugu pronašao fjord koji je nudio relativno blage uslove. Kada mu je istekla kazna, vratio se na Island i započeo ono što bismo danas nazvali kolonijalnom kampanjom: predstavio je Grenland kao zelenu, obećanu zemlju u kojoj je moguće započeti novi život. Sam naziv Grenland bio je dio tog zavodničkog narativa.
Godine 985. Erik je poveo flotilu od 25 brodova prema novoj zemlji. Samo 14 ih je stiglo na odredište, ali to je bilo dovoljno da se osnuje Eystribyggð, Istočno naselje, i započne nordijska kolonizacija teritorija koji je tada već stoljećima bio bez stalnog stanovništva. Taj trenutak označava početak gotovo pet stoljeća dugog evropskog prisustva na Grenlandu.
Ono što ovu kolonizaciju čini izuzetnom nije samo činjenica da su Nordijci stigli do arktičkog prostora, nego da su tamo opstali generacijama. Plovidba između Islanda i Grenlanda duga je oko 1.400 kilometara. Uprkos tome, doseljenici nisu ostali tek prolazni istraživači, nego su Grenland pretvorili u dom, s farmama, crkvama i jasno organizovanim zajednicama.
Njihov dolazak poklopio se s periodom relativno toplije klime, poznatim kao Srednjovjekovni klimatski optimum. To je omogućilo stočarstvo i ograničenu poljoprivredu. Doseljenici su uzgajali ovce, koze i nešto malo goveda, dok su svinje izostajale zbog nepovoljnih uslova. Međutim, vrlo brzo su otkrili izvor bogatstva koji je nadilazio lokalnu ekonomiju preživljavanja: ogromne kolonije morževa u području zaliva Disko.
Morževi su bili ključ za integraciju Grenlanda u tadašnji svjetski trgovački sistem. Njihova koža korištena je za izradu izuzetno čvrstih užadi, ali najveću vrijednost imao je slonovača iz kljova. Taj arktički marfil prodavao se širom Evrope, ali je stizao i do Bizanta i Bagdada, postižući visoke cijene. Zahvaljujući toj trgovini, Grenland je postao važna karika u globalnim mrežama srednjovjekovne razmjene.
Deset godina nakon osnivanja Istočnog naselja, Nordijci su osnovali i Zapadno naselje, Vestribyggð, oko 500 kilometara sjevernije, bliže područjima lova na morževe. Arheološki tragovi govore o desetinama kuća na tom prostoru, dok je na jugu zabilježeno nekoliko stotina stambenih objekata. Ipak, ukupna nordijska populacija Grenlanda nikada nije bila velika, radilo se o nekoliko hiljada ljudi u najboljem periodu.
Ograničenja njihovog načina života bila su ozbiljna. Grenland nije imao vlastite izvore metala ni drveta, što je značilo zavisnost od uvoza iz Norveške. Gorivo se dobijalo od stajnjaka, a poljoprivreda je bila krajnje skromna. Pokušaji da se osigura drvo odlaskom još dalje na zapad, do današnje Kanade, bili su kratkotrajni i neodrživi zbog ogromnih udaljenosti.
Uprkos gruboj slici lovaca i moreplovaca, svakodnevni život u grenlandskim naseljima imao je snažnu unutrašnju, porodičnu dimenziju. Dugotrajne zime provodile su se u zatvorenim prostorima, gdje su svi članovi zajednice doprinosili opstanku. Tekstil, prerada hrane i briga o domaćinstvu bili su jednako važni kao lov i trgovina. Zahvaljujući hladnoći, sačuvani su i organski tragovi tog svijeta: odjeća, alati od drveta i kosti, pa čak i zapisi o svakodnevnim sitnicama, šalama i tračevima, koji nude rijedak uvid u intimni život Vikinga.
Ovo je ujedno i period prelaska s paganstva na kršćanstvo. Nordijski Grenland bio je prostor duhovne hibridnosti, u kojem su se stari bogovi i nova vjera preklapali. Postojale su crkve i biskupije, ali i vjerovanja u magiju i natprirodno. Taj svijet nije bio ni potpuno star, ni sasvim nov.
Nestanak nordijskog Grenlanda nije bio rezultat naglog kolapsa, nego sporog gašenja. Kako su se kolonije morževa prorjeđivale, lov je zahtijevao sve duže i opasnije ekspedicije. Paralelno s tim, klima se pogoršavala ulaskom u Malo ledeno doba. Poljoprivredni prostor se smanjivao, a trgovina s Evropom je slabila jer su norveški brodovi sve rjeđe dolazili. Pojava kuge dodatno je paralizovala srednjovjekovni svijet. Na kraju, grenlandske zajednice ostale su odsječene.
Nordijci nisu nestali u nasilju ili gladi. Jednostavno su napustili Grenland, zatvorili kuće i vratili se u Evropu, shvativši da je njihov način života postao neodrživ. U međuvremenu, Inuiti, koji su stigli iz Sjeverne Amerike oko 1200. godine, opstali su zahvaljujući nomadskom načinu života i prilagodbi hladnoći.
U kasnijim stoljećima, evropske sile su se ponovo okrenule Grenlandu, pogrešno vjerujući da tamo još žive potomci Vikinga koje treba „spasiti“. Umjesto toga, zatekli su autohtonu kulturu koja je preživjela kolonijalne ambicije drugih. Grenland je tako postao teritorij višestrukog kolonijalnog iskustva, često isključen iz vlastite historije.
Priča o Eriku Crvenom i nordijskoj kolonizaciji Grenlanda zato nije samo avanturistička epizoda iz daleke prošlosti. Ona otvara pitanja o granicama ekspanzije, prilagodbi okolišu i cijeni kolonijalnih projekata. U svijetu u kojem se Grenland ponovo nalazi u središtu globalnih interesa, ova srednjovjekovna epizoda podsjeća da su ambicija i preživljavanje u ekstremnim uslovima uvijek isprepleteni i da nijedna kolonizacija ne ostavlja trajno jednostavne odgovore.
IZVOR: El Mundo
