Upravo će 1970. i 1971. godina označiti važnu prekretnicu u književnokritičkom doživljaju Bosne i Hercegovine kao zasebne kulturnohistorijske cjeline i Bošnjaka kao autohtonog naroda koji ima vlastiti kontinuitet sazrijevanja.

Popis stanovništva 1971. godine prvi put je ponudio da se stanovnici Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije mogu u nacionalnom smislu izjasniti kao Muslimani, što je i učinilo 1.729.932, odnosno 8,4% stanovnika, od toga u Bosni i Hercegovini 1.482.430, odnosno 39,57%. Na temelju tog popisa, 1974. godine u novom Ustavu doneseno je da su Muslimani narod. Parcijalna posmatranja Beograda i Zagreba često će ovaj društveno-politički moment čitati kao “nastanak novog naroda”, a ne kao obnovu njegovog pravnog prepoznavanja, što zapravo i jeste. Po istom scenariju nacionalističkih recepcija bavit će se i Bošnjačkim saborom iz 1993. godine i povratkom narodnog imena Bošnjak u pravnu upotrebu, dakle, kao “nastanak novog naroda”, gdje jasno raspoznajemo indoktrinirano zanemarivanje suštine nad formom. Ozbiljna istraživanja bošnjačke kulturne i političke historije uglavnom izostaju na tim susjednim nacionalnim kartama.

Upravo će 1970. i 1971. godina označiti važnu prekretnicu u književnokritičkom doživljaju Bosne i Hercegovine kao zasebne kulturnohistorijske cjeline i Bošnjaka kao autohtonog naroda koji ima vlastiti kontinuitet sazrijevanja. Sarajevska izdavačka kuća “Svjetlost” će 5. i 6. novembra 1970. godine organizirati Simpozijum o savremenoj književnosti Bosne i Hercegovine. Glavni podnosilac referata i očigledno inicijator ovakvog događaja jeste Midhat Begić – profesor na Sorboni i na sarajevskom Filozofskom fakultetu te jedno od najznačajnijih književnokritičkih imena tadašnje Jugoslavije. U referatu dugom skoro osamdeset stranica Begić podrobno predočava specifičnosti poetike “bosanskohercegovačke književnosti” nakon 1945. godine, s hronologijom pojavljivanja ovog pojma ili njemu sličnih. Osim Miodraga Bogićevića i Riste Trifkovića, ostali su učesnici odustali od pisanja referata, što zorno svjedoči njihovom neslaganju s Begićevom idejom, te zbornik iz 1971. godine donosi ova tri referata s nekoliko kraćih osvrta. Ovaj će događaj umnogome promijeniti i samog Begića, koji se od tada počinje baviti bosanskohercegovačkim i bošnjačkim piscima, što će utjecati na sadržaj njegove knjige Raskršća III (1976) te u konačnici prouzrokovati nastanak brojnih tekstova objedinjenih u okviru sabranih djela u knjizi Raskrša IV (1987).

Sve navedene okolnosti, najprije formalno, a potom i suštinski, omogućili su okvir za rad na sistematizaciji vlastitog znanja o sebi. Pritom, rigidnost samog državnog sistema nije u potpunosti nestala, snaga upravnog aparata prepoznavala se na svakom koraku. Izbor tema nikada niko nije podstrekavao, štaviše, uvijek se nailazilo na osporavanja, čak i od pojedinaca unutar bošnjačke intelektualne zajednice, koji su iz potrebe poltronskog odnosa prema Beogradu osporavali ideju muslimanske književnosti. Ovaj će se pojam u to vrijeme upotrebljavati jedino za usmenu književnost, posebno za usmenu epiku, koja se nužno razlikovala od kršćanske epike. Stoga će Isakovićeva antologija muslimanske književnosti Biserje 1972. godine i biti dočekana “na nož”, jer propagira ideju koja remeti velikosrpske i velikohrvatske interese. U samoj će se antologiji nalaziti usmena književnost, alhamijado i književnost na orijentalnim jezicima, te književnost austrougarskog, međuratnog i poslijeratnog perioda. Time su uvršteni svi oni pisci koji su u raznim periodima, pa i u datom savremenom trenutku kada se antologija i pojavljuje, bili skloni polarizaciji ka srpskoj, odnosno, hrvatskoj književnosti. Na taj je način, zapravo, donesena prva kanonizacija korpusa bošnjačke književnosti, kojoj bismo danas dodali i period srednjovjekovne Bosne, što u datim okolnostima Isaković nije mogao učiniti. Zanimljivo je da pisci koji su isticali svoju pripadnost srpskoj ili hrvatskoj književnosti nisu osporavali svoje prisustvo u ovom antologijskom izboru, kakav je slučaj, naprimjer, s Mešom Selimovićem. Iz tog razloga njegovu oporuku Srpskoj akademiji nauka i umetnosti o pripadanju samo srpskoj književnosti zapravo i ne uzimamo u obzir.

(Sead Šemsović, Historija bošnjačke književnosti, Bošnjaci zajedno! – Nacionalna koordinacija Bošnjaka u Hrvatskoj, Zagreb, 2025)