Osmansko Carstvo, koje je zvanično i stvarno prisutno na Balkanu gotovo 500 godina, ostavilo je neizbrisiv trag ne samo u političkom i historijskom, nego i u dubokom društvenom preobražaju ovog prostora.

Od Kosovske bitke 1389. do Mohačke bitke 1526. godine, Osmansko Carstvo je postavilo temelje jedne sasvim nove društvene i kulturne arhitekture, čiji se odjeci osjećaju i danas. U središtu tog procesa stajala je politika poznata kao “istimalet” – politika pridobijanja srca i povjerenja lokalnog stanovništva, što je u velikoj mjeri omogućilo mirnu tranziciju brojnih balkanskih zajednica ka islamu.

Ova politika nije bila puka retorička formula, već sistemska praksa, koju su realizirali derviši, tekije, vojni redovi i obrazovne institucije, od kojih su medrese bile najistaknutije. Od Sarı Saltuka u 13. stoljeću, koji je putem Bektašijskih tekija u Dobrudži, Albaniji, Bosni i Makedoniji pripremao duhovni teren za širenje islama, do Halvetijskih, Mevlevijskih, Rufai i Naqšibendijskih tekija u kasnijim stoljećima – Balkanski prostor je postepeno postajao jedan od najvažnijih centara islamske duhovnosti i učenosti izvan Anadolije.

Islamizacija na Balkanu nije predstavljala samo religijsku promjenu, već i formiranje novog identiteta. U slučaju Bošnjaka i Albanaca, to je značilo i integraciju tursko-islamskog civilizacijskog modela u njihovu kulturu i svakodnevnicu. U starim bošnjačkim ilmihalima nije se pitalo “Od kada si musliman?”, već “Od kada si Turčin?”, što jasno pokazuje duboku identifikaciju sa tursko-islamskim kulturnim prostorom. Taj identitetski narativ preživio je do danas: mnogi Bošnjaci u nacionalističkim diskursima drugih balkanskih naroda i dalje bivaju označeni kao “Turci”.

Upravo zbog takve sinteze vjerskog i nacionalnog identiteta, Bošnjaci su predstavljali najbrže islamiziranu balkansku skupinu, iz koje su se iznjedrili istaknuti osmanski paše i državnici, školovani u Enderunu, eliti osmanskog obrazovnog sistema. Njihove zadužbine u gradovima poput Sarajeva, Skoplja, Novog Pazara i Prištine ostavila su neizbrisiv pečat u formi islamske urbanizacije – džamija, medresa, karavan-saraja i čaršija.

Jedan od najvažnijih centara tog osmanskog naslijeđa jeste današnja regija Sandžak, koja obuhvata gradove na tromeđi Srbije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine. Iako formalno nema autonomiju, Bošnjaci u Sandžaku i dalje baštine snažan osjećaj zasebnog kulturnog i vjerskog identiteta, koji čuva Bošnjačko nacionalno vijeće.

Sandžak, koji je ime dobio po osnivanju novopazarskog sandžaka 1865. godine, nakon konačne podjele između Srbije i Crne Gore 2006. godine, danas čini dvije zasebne cjeline: Sjeverni Sandžak (Novi Pazar, Sjenica, Tutin, Priboj, Prijepolje, Nova Varoš) u Srbiji i Južni Sandžak (Pljevlja, Bijelo Polje, Berane, Plav, Gusinje, Rožaje) u Crnoj Gori. Uprkos političkoj marginalizaciji, ova regija i dalje čuva arhitektonsku i kulturnu baštinu osmanskog perioda.

Upravo su medrese bile ključni instrument u očuvanju tog identiteta. Od prvih medresa osnovanih u Edirnama i Bursi u 14. stoljeću, do onih koje su osnivane širom Balkana tokom 15. i 16. stoljeća, obrazovni sistem Osmanskog Carstva predstavljao je produženu ruku imperijalne stabilnosti i vjerske edukacije.

Za razliku od krute klasifikacije, obrazovni sistem medresa bio je temeljen na učiteljskom autoritetu, a ne hijerarhijskoj strukturi. Učenici su učili kod poznatih müderrisā (profesora), a po završetku dobivali icazetname – diplomu u kojoj se navode svi predmeti koje su pohađali, kao i lanac učitelja koji seže do osnivača discipline.

Temelji ovakvog obrazovnog sistema vuku se iz Nizamiye medresa iz 11. stoljeća, a medrese u Amasyi, Konji, Kayseriju i Karahisaru predstavljaju prijelazne tačke između Seldžuka i Osmanlija. Ovaj model je prenesen na Balkan, gdje je u gradovima poput Sarajeva, Skoplja, Prizrena, Berata i Gjirokastre (Ergiri) izgrađen cijeli niz obrazovnih i kulturnih centara, od kojih mnogi i danas postoje, iako često zapušteni.

Nažalost, neka od ovih mjesta, posebno u Srbiji, ostala su izvan interesa istraživača, akademske zajednice i kulturnih institucija. Ratne traume iz 1990-ih i opće nepovjerenje prema Srbiji uzrokovali su da gradovi sa značajnim osmanskim naslijeđem, poput mjesta gdje još uvijek žive potomci turskog stanovništva, ostanu izvan domašaja sistematske zaštite.

Važan koncept koji objašnjava snagu medrese i tekijskog sistema u Balkanu jeste alperenstvo – spoj duhovnog i vojnog ideala koji datira iz oguzsko-turkmenske tradicije. Derviši i alpereni, slani u pogranične krajeve, kroz institucije poput tekija i medresa, gradili su duhovni temelj i obrazovni sistem koji je bio ključan za integraciju lokalnih zajednica u Osmansko Carstvo.

Kao što ističe britanski historičar Mark Mazower, do 17. stoljeća Balkan se u evropskim izvorima nazivao “turskim zemljama”, što svjedoči o dubini i snazi osmanske integracije. Medrese su bile temelj tog procesa. One su ne samo obrazovale kadrove za upravu i vojsku, već su čuvale vjerski i kulturni identitet muslimanskih zajednica.

Upravo zbog tog obrazovnog kontinuiteta i ideološke utemeljenosti, iz Bošnjaka se izdigla begovska klasa, dozvoljena osmanskom politikom da se obrazuje i organizira unutar janjičarskog sistema. Ova klasa formirala je intelektualni sloj među Bošnjacima, čiji se utjecaj osjeća i danas – od kulturnih institucija do vjerskih lidera.

Danas, medrese, zajedno s džamijama, tekijama i čaršijama, ostaju vidljivi simboli jednog imperijalnog, ali i duhovnog naslijeđa koje je oblikovalo balkanske muslimane. Njihovo očuvanje nije samo pitanje kulturne baštine, nego i pitanje identiteta, samosvijesti i kontinuiteta muslimanskih zajednica u regiji.

U vremenu kada je evropski i svjetski interes za Balkan sve više geopolitički i sigurnosni, prisjećanje i afirmacija obrazovnog i duhovnog osmanskog naslijeđa ostaje jedan od ključnih puteva očuvanja kulturne autonomije i duhovne suverenosti muslimanskih naroda Balkana.

IZVOR: GZT