Iako je april 1992. donio otvorenu agresiju, korijeni opsade sežu duboko u godine koje su joj prethodile. Historiografski podaci ukazuju na to da je JNA još 1986. godine provodila štabne ratne vježbe pod nazivom “Romanija”. Zvanično opravdanje bila je odbrana od potencijalnog napada NATO snaga, ali su pravci kretanja i zaposjedanje ključnih kota iznad Sarajeva jasno ukazivali na unutrašnji fokus

Historija ratovanja rijetko bilježi primjere u kojima se čitava moderna metropola pretvara u izolovanu enklavu, izloženu sistematskom razaranju pred očima svjetske javnosti. Opsada Sarajeva nije bila tek nusproizvod ratnih operacija u Bosni i Hercegovini; ona je bila precizno planiran, logistički podržan i tehnološki sproveden projekt gušenja jednog grada. Sa 1.425 dana blokade, Sarajevo je postalo simbol najduže opsade u modernoj historiji, nadmašivši po trajanju tragične primjere Staljingrada i Lenjingrada iz Drugog svjetskog rata.

Početak ove agonije zvanično se veže za noć između četvrtog i petog aprila 1992. godine, kada su jedinice Jugoslovenske narodne armije (JNA) zauzele Međunarodni aerodrom Sarajevo. Bio je to strateški potez kojim je grad odsječen od svijeta, dok su istovremeno na ključnim saobraćajnicama osvanule barikade. Grbavica, Pofalići, Ilidža i Vogošća postali su tačke razgraničenja između normalnog života i ambisa koji će trajati skoro četiri godine.

Iako je april 1992. donio otvorenu agresiju, korijeni opsade sežu duboko u godine koje su joj prethodile. Historiografski podaci ukazuju na to da je JNA još 1986. godine provodila štabne ratne vježbe pod nazivom “Romanija”. Zvanično opravdanje bila je odbrana od potencijalnog napada NATO snaga, ali su pravci kretanja i zaposjedanje ključnih kota iznad Sarajeva jasno ukazivali na unutrašnji fokus.

Posebno je frapantna činjenica da je još 1987. godine Ekonomski institut Sarajevo, po narudžbi vojnih sekretarijata, izradio studiju o obezbjeđenju grada hranom, vodom i energijom u uslovima okruženja. Ono što je tada predstavljeno kao odbrambeno planiranje za slučaj Trećeg svjetskog rata, pet godina kasnije postalo je operativni priručnik za opsadu.

Kada je formirana Druga vojna oblast JNA sa sjedištem u Sarajevu, kojom je komandovao general Milutin Kukanjac, infrastruktura za uništenje bila je spremna. Kukanjac je kasnije otvoreno priznao da je blokada aerodroma i grada bila njegovo naređenje, osmišljeno da spriječi bilo kakva iznenađenja i osigura prelazak resursa JNA u ruke snaga SDS-a.

Petog aprila hiljade građana okupile su se na antiratnim protestima, vjerujući da mirna šetnja može ukloniti barikade, baš kao što je to bio slučaj u martu te godine. Odgovor je bio brutalan. Snajperski hici sa hotela “Holliday Inn” na civile označili su kraj iluzija. Pale su prve žrtve, istovremeno je napadnuta Škola republičkog MUP-a na Vracama, gdje je ubijen šesnaestogodišnji kadet Samir Mišić. Tim činom, rat nije samo pokucao na vrata Sarajeva; on ih je provalio.

Opsada nije bila samo pasivno okruženje, već aktivno, svakodnevno granatiranje i snajpersko djelovanje. Oko grada je formiran Sarajevsko-romanijski korpus (SRK), kao nasljednik 4. korpusa JNA, sa zadatkom da grad drži u neprobojnom obruču. Na planinama i uzvišenjima kao što su Trebević, Lapišnica, Mrkovići, Poljine i Žuč, agresor je rasporedio zastrašujući arsenal: preko 120 minobacača, 220 tenkova, na stotine oklopnih vozila i hiljade komada teškog naoružanja svih kalibara.

Statistika užasa je neumoljiva. Tokom opsade, na grad je prosječno padalo 329 granata dnevno. Najstrašniji rekord zabilježen je 22. jula 1993. godine, kada je na Sarajevo ispaljeno čak 3.777 projektila. Procjenjuje se da je SRK tokom cijele opsade na grad ispalio preko 50.000 tona projektila. Meta nisu bili vojni ciljevi, kojih u urbanom jezgru gotovo da nije ni bilo u klasičnom smislu, već civilna infrastruktura. Bolnice, škole, ambulante, pijace (poput masakara na Markalama), pa čak i groblja i parkovi bili su stalna meta.

Uporedo s artiljerijom, grad je bio premrežen “sijačima smrti”. Snajperisti su djelovali s okupiranih područja kao što su Grbavica i Špicasta stijena, ciljajući sve što se kreće. Ubijeno je više od 220 građana, među kojima i šezdesetero djece, isključivo snajperskim hicima. Ovaj oblik terora imao je za cilj psihološko slamanje stanovništva, pretvarajući svaki prelazak ulice u ruski rulet.

Grad je ubrzo ostao bez struje, vode i gasa. Humanitarna situacija bila je katastrofalna. Građani Sarajeva su tokom opsade imali na raspolaganju svega 2% pitke vode u odnosu na prijeratni period, dok je prosječna dnevna količina hrane iznosila ponižavajućih 129 grama po osobi. Grad koji je 1984. godine bio domaćin Zimskih olimpijskih igara, 1992. godine postao je logor na otvorenom.

Stanovništvo se prilagođavalo na nezamislive načine. Drveće iz gradskih parkova i drvoredi posječeni su za ogrijev, a vodu se donosilo u kanisterima pod vatrom snajpera. U takvim okolnostima, otpor nije bio samo vojni, već i civilizacijski. Pozorišne predstave u mraku, škole u podrumima i održavanje kulturnog života bili su jasna poruka agresoru da duh grada, uprkos fizičkom razaranju, ostaje neslomljen.

Vojni otpor organizovan je kroz jedinice policije, Patriotske lige i Zelenih beretki, a kasnije kroz Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine. Poseban ugled uživala je Jedinica za posebne namjene MUP-a RBiH, čuveni “vikićevci”, koji su u presudnim momentima spriječili upad agresorskih snaga u samo srce grada i njegovo presijecanje na dva dijela.

Bilans opsade je poražavajući. Ubijeno je 11.541 građanin, broj ranjenih premašio je 47.500. Ove brojke nisu samo statistika; one predstavljaju uništene porodice, prekinute mladosti i trajno izmijenjenu demografsku i urbanu sliku Sarajeva.

Ratni zločini počinjeni tokom opsade bili su predmet brojnih procesa pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju u Haagu. Komandanti Sarajevsko-romanijskog korpusa, Stanislav Galić i Dragomir Milošević, osuđeni su za kampanju granatiranja i snajperskog djelovanja protiv civilnog stanovništva. Galić je osuđen na doživotni zatvor, što je bila prva takva presuda za opsadu jednog grada u historiji međunarodnog prava. Sud Bosne i Hercegovine nije osudio nikoga za zločine počinjene tokom opsade.

Dramatični razgovori između Radovana Karadžića i Momčila Mandića iz oktobra 1991. godine, u kojima Karadžić prijeti da će Sarajevo biti sravnjeno sa zemljom i da će muslimani nestati, služe kao neoboriv dokaz o genocidnim namjerama koje su stajale iza opsade. Sarajevo je trebalo biti primjer uništenja jedne multietničke zajednice i njenog prava na postojanje.

Opsada je zvanično okončana tek 29. februara 1996. godine, mjesecima nakon potpisivanja Daytonskog mirovnog sporazuma. Iako su borbe prestale krajem 1995. godine, potpuna sloboda kretanja i uklanjanje posljednjih položaja oko grada trajali su do kraja februara.

Danas, decenijama kasnije, opsada Sarajeva ostaje ključno poglavlje u historiji Bosne i Hercegovine, ali i u historiji čovječanstva. Ona je podsjetnik na to kako se sofisticirana vojna sila može zloupotrijebiti protiv nenaoružanih građana, ali i na to koliko je ljudska volja za preživljavanjem snažna.

Sarajevo je preživjelo 1.425 dana mraka, gladi i smrti, ali ožiljci na fasadama zgrada i u dušama preživjelih i dalje govore o vremenu kada je civilizacija pala na ispitu, a jedan grad postao njena savjest. Opsada nije bila samo vojni poraz onih koji su je vodili, već moralni poraz svakoga ko je nijemo posmatrao sistematsko ubijanje jednog evropskog glavnog grada na kraju 20. stoljeća.